NieuwsMisstanden bij defensie

De defensiecultuur veranderen: staatssecretaris Visser zal lange adem nodig hebben

Medewerkers van de krijgsmacht zijn bang om misstanden te melden, omdat ze daardoor in de problemen komen. Staatssecretaris Visser van Defensie gaat een centraal meldpunt instellen en de leidinggevenden inschakelen om de bedrijfscultuur te veranderen. Doel: ze het normbesef bijbrengen ‘dat we over elkaar heen pissen niet normaal vinden’. 

Staatssecretaris Barbara Visser van Defensie bekijkt maandag in Den Haag het rapport met secretaris-generaal Wim Geerts (links) en plaatsvervangend commandant der strijdkrachten Martin Wijnen. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Of er nog uitkomsten waren die staatssecretaris Barbara Visser van Defensie hadden verrast, werd haar maandag gevraagd na afloop van de pijnlijke persconferentie over sociale onveiligheid bij defensie. ‘Nou’, zei Visser veelbetekenend, ‘het is niet voor niets dat we dit onderzoek hebben laten doen. Als we dachten dat alles in orde zou zijn...’

Toch zullen de conclusies van de onafhankelijke commissie die in haar opdracht onder meer een vermeende angstcultuur bij defensie onderzocht, de staatssecretaris allerminst geruststellen. Medewerkers zijn bang om misstanden te melden en mensen die wél meldingen doen, ondervinden daarvan vaak nadeel. Daardoor is het niet melden van misstanden nu de verstandigste keuze.

‘Ik betreur zeer wat de melders aangeven te hebben ervaren’, zegt Visser. ‘Dat is onacceptabel. Het feit dat veel melders nu zeggen: nou, als ik dit van tevoren had geweten, dan weet ik niet of ik het had gedaan – dat is uiteraard iets wat je niet wilt. Je moet erop kunnen vertrouwen dat er goed onderzoek wordt verricht naar je zaak. En als ik zie dat vertrouwelijke informatie uit meldingen op straat belandt, dan schrik ik daar toch van.’

Cultuuromslag

Om verbetering teweeg te brengen is binnen de krijgsmacht een cultuuromslag nodig, concludeert de commissie. ‘Bevorder een cultuur van transparantie, openheid en elkaar durven aanspreken, waarin mensen met elkaar in gesprek gaan en diversiteit wordt gewaardeerd en waar meldingen niet als verraad/negatief worden gezien.’

De sleutel zit hem volgens de commissie en Visser in het opleiden van leidinggevenden en hen ervan doordringen dat het ernst is. ‘Leidinggevenden zien het als er op de werkvloer iets gebeurt’, aldus Visser. ‘Ik sta er helaas niet elke dag naast in Oirschot of Assen, ik heb de leidinggevenden nodig om wat te veranderen aan die cultuur.’

Dat er nog veel te veranderen is aan de mores bij defensie, blijkt wel uit de zaak Schaarsbergen. Onlangs traden enkele beschuldigden in de media naar buiten om zichzelf te verdedigen. Ze droegen uit dat het zogenoemde ‘drie man tillen’, waarbij een militair door collega’s wordt vastgehouden terwijl een ander naakt op zijn hoofd gaat zitten, bij defensie vaker gebeurt. Gewoon, als geintje. Ook over elkaar heen plassen zou geen uitzondering zijn.

Visser, resoluut: ‘Nee, over elkaar heen pissen is niet normaal. Zo simpel is het. Je hoort hoe ik het zeg en ik durf te wedden dat de commandant der strijdkrachten en de baas van Schaarsbergen dat ook zullen zeggen. Maar het gaat erom dat we ook het niveau daaronder weten te bereiken. Dat we ze het normbesef kunnen bijbrengen dat we over elkaar heen pissen niet normaal vinden.’

Die cultuurverandering zal niet binnen een jaar voltooid zijn, weet Visser. Defensie is een organisatie met een grote doorstroom. ‘Er zijn 4.000 nieuwe mensen die jaarlijks binnenkomen’, aldus Visser. ‘Dat zijn jonkies, van 17 of 18 jaar oud. Mensen die deels zelf ook nog waarden moeten ontwikkelen. Ze krijgen binnen Defensie duidelijke waarden mee. Dat je elkaar nooit in de steek laat. You don’t leave a man behind. Je zorgt voor een ander, je brengt veiligheid. Niet iedereen krijgt dat van huis uit mee.’

Meldpunt COID

Waar de staatssecretaris meer grip op heeft, is het verbeteren van de wirwar aan meldpunten binnen de organisatie die volgens de commissie vaak onvoldoende werk leveren. Visser gaat de meldpunten samenvoegen en onderbrengen bij de Centrale Organisatie Integriteit Defensie (COID). De COID krijgt extra capaciteit en bevoegdheden.

Medewerkers van defensie die in de toekomst misstanden willen melden kunnen bij het COID aankloppen zonder dat ze hun leidinggevenden op de hoogte hoeven te stellen. Op die manier wil Visser voorkomen dat meldingen blijven hangen. In de huidige situatie gebeurt dat vaak omdat leidinggevenden geen zin hebben in gedoe en omdat ze soms onderdeel zijn van het probleem.

Of de geringe meldingsbereidheid binnen defensie hiermee is opgelost, valt te betwijfelen. GroenLinks en PvdA pleiten voor een meldpunt volledig buiten de defensieorganisatie, zodat er totale onafhankelijkheid is. Alleen al de schijn niet onafhankelijk te zijn kan defensiemedewerkers afschrikken. Visser: ‘Ik kan geen garanties geven.’

De afgelopen tien jaar verschenen verschillende onderzoeken over problemen die voortkwamen uit de cultuur bij defensie. Hoe weet de staatssecretaris dat ze hier over drie jaar niet opnieuw staat om een nieuw kritisch rapport in ontvangst te nemen? Visser: ‘We komen bij defensie echt van heel ver als het gaat om sociale veiligheid. Ik heb niet de indruk dat we dit binnen een jaar hebben opgelost.’

TERUGLEZEN - WAT GEBEURDE ER IN DE KAZERNE IN SCHAARSBERGEN?

In de kazerne in Schaarsbergen wordt commando in opleiding Allan stelselmatig slachtoffer van vernedering, aanranding, mishandeling en bedreiging. En hij is niet de enige, zo bleek uit dit Volkskrantartikel van vorig jaar.

Vijf militairen Luchtmobiele Brigade vervolgd voor misstanden kazerne Schaarsbergen. De militairen moeten zich voor de rechter verantwoorden voor militaire aanranding, bedreiging, mishandeling en het toelaten van een strafbaar feit door een ondergeschikte.

INTERN RAPPORT DEFENSIE TOONT AAN: MISSTANDEN OP KAZERNE SCHAARSBERGEN ZIJN NOG VEEL OMVANGRIJKER DAN BEKEND WAS

De misstanden op de Oranjekazerne in Schaarsbergen zijn veel omvangrijker dan tot nu toe bekend was. Een vertrouwelijk rapport van het ministerie van Defensie uit 2015 schetst een vernietigend beeld van de cultuur op de kazerne.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden