Politiek Migratie in Denemarken

De Deense sociaal-democraten koesteren de arbeiders en zijn hard voor migranten

De Deense sociaal-democraten koersen woensdag af op een verkiezingsoverwinning. Dankzij het straffe integratiebeleid van partijleider Mette Frederiksen, die op het punt van de immigratie goed heeft geluisterd naar rechtse populisten.  Verbanning van criminele asielszoekers naar een eiland wil ze niet uitsluiten.   

De leider van de Deense sociaal-democraten Mette Frederiksen, gedoodverfd winnaar van de verkiezingen, woensdag. Beeld Petra Kleis / Aller Media Denmark

Het is februari 2018 als Mette Frederiksen in een video op Facebook officieel aan het Deense volk aankondigt dat ook de sociaal-democraten zich voortaan zullen inzetten voor een hard beleid richting immigranten. ‘Er zijn steeds meer mensen op de vlucht. Die mensen komen naar ons deel van de wereld. Alleen al in Afrika verdubbelt de bevolking. Het is onze plicht om mensen te helpen, maar eveneens om Denemarken te beschermen.’ De leider van de Deense sociaal-democraten kijkt streng in de camera als ze de volgende woorden uitspreekt: ‘Helaas zijn er tevens te veel die hier naartoe komen en die niet integreren in onze samenleving. Dat zet druk op onze welvaartsstaat, onze lage ongelijkheid in de samenleving, onze manier van leven.’

Diezelfde dag nog voegt Frederiksen een nieuw hoofdstuk toe aan het partijprogramma van Socialdemokratiet (Sociaal-Democraten). Voortaan pleit zij, in lijn met de Deense populistische politici op rechts, voor het zoveel mogelijk inperken van immigratie. Zo moet Denemarken volgens haar alleen nog een beperkt aantal vluchtelingen accepteren en mogen asielzoekers zich niet langer op eigen houtje aanmelden in Denemarken. Ze wil alle bootvluchtelingen terugsturen naar Afrika, opdat ze daar hun asielprocedure afwachten in speciale asielcentra.

Sinds ze naar rechts zijn verschoven, tellen de sociaal-democraten weer mee In Denemarken. Het lijkt erop dat Frederiksen bij de parlementsverkiezingen van woensdag zelfs de overwinning kan gaan claimen, zegt de Deense hoogleraar politicologie Rune Stubager. Hij bestudeert de electorale verschuivingen tussen de Deense partijen en ziet momenteel bij Sociaaldemokratiet een klein electoraal wonder voltrekken. ‘De sociaal-democraten zijn opeens weer populair aan het worden bij de kiezers die in het verleden hun rug naar de partij toekeerden.’

Helemaal vanzelfsprekend is de politieke draai niet geweest. Frederiksen (41) zelf komt uit een echt links nest uit de stad Aalborg op Jutland. Haar vader was typograaf, haar moeder lerares. Al op haar 15de was ze lid van de vakbond en op 24-jarige leeftijd trad ze voor Socialdemokratiet toe tot het Deense parlement. Daar maakte ze zich onder meer hard voor het strafbaar stellen van prostitutiebezoek. Op immigratie- en integratievraagstukken was Frederiksen eveneens links. ‘Het is principieel en fundamenteel problematisch als een politicus zich bemoeit met wie mensen trouwen’, zei Frederiksen bijvoorbeeld eind 2001 tegen dagblad Berlingske over de toen in Denemarken al spelende politieke discussie over het beperken van het recht op gezinshereniging.

In dat jaar won de rechts-populistische Dansk Folkeparti (Deense Volkspartij) flink bij de verkiezingen (12 procent van de stemmen). Deze partij werd vervolgens de vaste gedoog-en steunpartner in een decennium van rechtse regeringen. De sociaal-democraten (gezakt van 36 naar 29 procent) moesten ondanks hun electoraal verlies vooral wegblijven van de nieuwe populistische denkbeelden. ‘Iedere keer als wij een stap naar rechts doen, zijn er anderen die twee stappen extra zetten. Wij kunnen dat gevecht niet winnen’, aldus Frederiksen toen nog tegenover dagblad BT.

De sociaal-democratische partij hield vast aan de overtuiging dat Denemarken geen streng immigratiebeleid moest voeren. De dominante opvatting in de partij was sinds de jaren tachtig dat arbeid zich internationaal vrij moest bewegen, zegt de Deense politicoloog Peter Nedergaard. ‘Sociaal-democraten vonden het in de eerste plaats belangrijk sociale en economische gelijkheid te bevorderen van immigranten.’

Deze ideologische houding komt echter in 2015 op losse schroeven te staan. Socialdemokratiet had net weer eens vier jaar geregeerd en verwachtte opnieuw verkiezingswinnaar te worden. Toch glipt de verkiezingswinst door de vingers, nadat de gevestigde rechtse partijen samen met de Deense Volkspartij twee weken voor de verkiezingsdag met een gezamenlijk ‘migratiemanifest’ komen. Het is het jaar van de grote migrantenstromen naar Europa. Rechts toont minder moeite om de Deense grens op slot te gooien voor vluchtelingen. 

Nedergaard: ‘Het debat werd feller. Het ging opeens over geld dat jaarlijks naar asielzoekers ging en niet meer aan de Deense arbeiders kon worden besteed.’ Met 21 procent van de stemmen is de Deense Volkspartij de op één na grootste partij. De sociaal-democraten eindigen daar nog steeds 5 procentpunten boven, maar zakken na de verkiezingen verder weg naar onder de 20 procent. Frederiksen, inmiddels partijleider, vat die ‘dramatische’ peilingen op als het signaal om te veranderen. Nedergaard: ‘Het werd tijd de arbeiders het beleid te geven dat ze willen.’

In de daarop volgende jaren na 2015 werkt Frederiksen geduldig aan de terugkomst van haar partij. Ze laat zien dat ze in haar oppositierol steeds vaker op linkse onderwerpen optrekt met de Deense Volkspartij. De gedoogsteunpartner van de liberaal-conservatieve regering van Lars Løkke Rasmussen is wel tevreden over Rasmussens hardere asielbeleid, maar vindt de bezuinigingen op sociale verworvenheden maar niks. Samen stemmen ze onder meer tegen de verhoging van de pensioenleeftijd. Tevens voeren Socialdemokratiet en de Deense Volkspartij gezamenlijk oppositie tegen een voorgestelde belastingverlaging voor rijken. Frederiksen laat zich eveneens samen met Kristian Thulesen Dahl, partijleider van de Deense Volkspartij, interviewen.

Als ze begin 2018 de grote stap zet en haar rechtse bootvluchtelingenplan aankondigt, krijgt de politica daarvoor lof van Thulesen Dahl. ‘Hij liet weten dat Mette hem na de verkiezing kon bellen’, zegt politicoloog Stubager. Daarmee geeft de populistische leider volgens Stubager onbedoeld eveneens een signaal af dat het voor zijn achterban geen schande meer is weer op de socialisten te stemmen.

Het zelfvertrouwen is groot bij Frederiksen als de partij in de peilingen weer richting 30 procent groeit. Haar strategie werkt: de arbeiders keren terug. Maar om te laten zien dat ze voor rechts geloofwaardig is, moet Frederiksen wel mee in de biedingenstrijd van de rechtse partijen. Daartoe legt ze haar parlementariërs een strakke lijn op. Voortaan moeten ze voor bijna alle omstreden integratievoorstellen van de rechts-liberale minderheidsregering stemmen. In een groots beleidsplan om Denemarken voor 2030 ‘gettovrij’ te maken bestempelt de Deense regering bijvoorbeeld 29 achterstandswijken als zodanig. 

Een Deense wijk geldt voortaan als ‘getto’ als meer als dan de helft bestaat uit bewoners met een niet-westerse migratieachtergrond. Tevens moet zo’n ‘gettowijk’ aan twee van deze vier criteria voldoen: meer dan 40 procent werkloosheid, drie keer het landelijke gemiddelde aan inwoners met een strafblad, een gemiddeld inkomen dat 55 procent lager is dan de regio of meer dan 60 procent bewoners met alleen basisonderwijs. Oude betonflats gaan tegen de vlakte. Bewoners moeten verhuizen. Tevens gelden er in die wijken voortaan andere rechtsregels dan in de rest van Denemarken. Zo kunnen criminelen er tijdelijk harder worden gestraft. Bovendien worden moslimouders in een gettowijk verplicht hun kinderen minstens 25 uur naar de kinderopvang te sturen om ze de Deense taal en waarden te laten leren. Weigering betekent stopzetting van de uitkering.

Het zogeheten Deense model krijgt veel internationale persaandacht. VVD-leider Klaas Dijkhoff oppert om voor achterstandswijken in Nederland eveneens zo’n Deens gettoplan te ontwikkelen. Coalitiegenoten fluiten hem echter terug.

Vanuit humanitaire organisaties ontvangt Denemarken eveneens kritiek op zijn integratiebeleid. ‘Vanavond mis ik medemenselijkheid in Denemarken. Ik weet dat het er is. Maar we moeten er weer naar op zoek’, schrijft Anders Ladekarl, secretaris-generaal van het Rode Kruis in Denemarken op Twitter nadat de Deense regering in december 2018 aankondigt criminele asielzoekers te ‘verbannen’ naar het Deense eilandje Lindholm. ‘Hun vrijheid afpakken en ze isoleren en stigmatiseren, zal ze nog kwetsbaarder maken,’ zegt Michelle Bachelet, VN-commissaris van de mensenrechten, tegen Reuters. ‘We hebben serieuze zorgen over dit plan.’

Hoewel Socialdemokratiet zich bij dit laatste specifieke beleidsonderdeel onthoudt van stemming, zegt Frederiksen tegen De Deense tv-zender TV2 dat als ‘er geen beter idee is, de plannen voor Lindholm verder gaan’. Met het oog op de verkiezingen in 2019 toont Frederiksen zich tevens voorstander van de noodzaak voor een zogeheten ‘paradigmaverschuiving’ in het Deense integratiebeleid. Deze politieke term wordt door de Deense Volkspartij gemunt. Er spreekt een politieke ambitie uit om in Denemarken überhaupt niet meer te streven naar integratie van vluchtelingen, maar naar repatriëring. Stubager: ‘Er mag van Frederiksen op het onderwerp immigratie geen millimeter ruimte meer ontstaan tussen haar opvatting en die van de populisten.’

Frederiksen rechtvaardigt haar harde taal steevast als een terugkeer naar het ideologische dna van de partij. Sociaaldemokratiet is ooit opgericht om op te komen voor de Deense arbeiders. Gaandeweg zijn ze de belangen van de arbeiders uit het oog verloren. Nu luistert de partij weer naar de zorgen van de arbeiders. Door het aantal migranten in te perken en harde integratie af te dwingen, beschermen de sociaal-democraten de toekomst van de Deense welvaartsstaat, zo luidt de redenering.

Andere sociaal-democratische partijen in Europa kijken vol belangstelling naar de Deense wederopstanding van de sociaal-democratie. Frederiksen levert de sociaal-democratie mogelijk een model om uit haar electorale crisis te komen. Zo reist ook Lodewijk Asscher, die Frederiksen nog kent uit zijn tijd dat ze allebei minister van Sociale Zaken waren, naar Denemarken om te kijken wat de PvdA van Socialdemokratiet kan leren. ‘Zij was een bondgenoot in onze Europese strijd voor gelijk loon voor gelijk werk’, schrijft Asscher op Facebook na zijn ontmoeting met haar. ‘We hadden een heel goed gesprek. Over de verschillen en de overeenkomsten tussen Denemarken en Nederland. Over de uitdaging voor onze partijen. En over hoe we elkaar in de toekomst kunnen versterken.’

Binnen Socialdemokratiet vinden sommigen het ‘heulen’ met rechts soms te ver gaan. Parlementariër Mette Gjerskov heeft bijvoorbeeld morele bezwaren om voor het voorgenomen boerkaverbod van de Deense regering te stemmen. Want dragen de sociaaldemocraten zo juist niet bij aan toenemende intolerantie in de Deense maatschappij? ‘Er zijn maar zeer weinig vrouwen in Denemarken die een boerka of nikab dragen in Denemarken’, schrijft Gjerskov in een post op Facebook. ‘Er is geen sprake van een groot maatschappelijk probleem. Ik heb met vrouwen gesproken in nikab. Anderen zouden dat ook moeten doen, in plaats van alleen over hen te praten.’ Als Gjerskov weigert om voor het boerkaverbod te stemmen, komt ze in conflict met Frederiksen. Als straf voor haar ‘afvalligheid’ verliest Gjerskov haar woordvoerderpositie.

Als Frederiksen woensdag daadwerkelijk de verkiezingen wint, ligt het voor de hand dat ze zal proberen een regering te vormen met steun van kleinere linkse partijen. In Denemarken vinden coalities traditioneel over links of rechts plaats. Sommige van die partijen hebben zich echter sterk geprofileerd tegen het voorgestelde immigratiebeleid van Frederiksen. De sociaal-democraten zouden tevens kunnen proberen om een linkse regering te vormen die bijvoorbeeld alleen voor de immigratiewetgeving steun zoekt bij rechtse partijen. ‘Ook dat zal in de praktijk lastig worden’, zegt Stubager. 

Hij gelooft niet dat de Deense Volkspartij, gezakt naar 11 procent in de peilingen, met zo’n verkiezingsuitslag nog veel behoefte heeft om Frederiksens immigratiewetten te steunen. ‘Rechts zal eerder voor nog hardere wetten pleiten.’ De Deense Volkspartij ondervindt bijvoorbeeld concurrentie op rechts van Stram Kurs (Strakke Koers), een nieuwe extreem-rechtse partij die een verbod wil op de islam. Hoe Frederiksen zich uiteindelijk uit de complexe politieke situatie in Denemarken redt? Stubager zucht. ‘Aan de Deense macht hangt op dit moment een hoge prijs. Niet iedereen zou bereid zijn die te betalen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden