De darmen zijn ons tweede brein

Het brein in onze buik

Vergeet het brein, dat weten we nu wel. Onze fascinatie is verlegd naar de darmen, het brein in onze buik.

Beeld Rein Janssen

Darmen zijn hip. Nadat de boekwinkels jarenlang werden overspoeld met informatie over onze hersenen en er in het kielzog van wegbereider en bestsellerauteur Dick Swaab in rap tempo boeken verschenen over het muzikale brein, het autistische brein, het kinderbrein, het gewelddadige brein, het verslaafde brein, het bedriegende brein en het lerende brein, zijn we over dat orgaan nu wel zo'n beetje uitgepraat. Tijd voor een opvolger, in de vorm van dat tweede brein, de hersenen in onze buik.

Want je darmen, daar ga je dus niet alleen mee naar de wc - nee, die meterslange kronkelige slang heeft zo'n uitgekiend zenuwstelsel dat die echt niet louter is ontworpen om als poepcentrale te dienen. De darmen hebben tal van speciale vaardigheden die we te lang hebben onderschat. En dan de intrigerende bewoners, de vele honderden miljoenen bacteriën, die regisseurs blijken te zijn van onze gezondheid en veel meer doen dan slechts de bruine boterham verteren.

Het afgelopen jaar verschenen vier populair-wetenschappelijke boeken over de darmen en de beestjes die er leven en de aandacht ervoor was zo groot dat het Swaab-credo 'Wij zijn ons brein' al snel werd omgedoopt in 'Wij zijn onze darmen'. De Duitse geneeskundestudente Giulia Enders verkocht in haar land in een half jaar tijd 800 duizend exemplaren van Darm mit Charme en stoof dit najaar met de Nederlandse vertaling onmiddellijk door naar de kop van de boekentoptien. Bioloog Midas Dekkers schreef een ode aan de ontlasting, die al de vijfde druk beleeft. Wetenschapsjournalist Jop de Vrieze liet zonder gêne zijn eigen ontlasting analyseren en haalde daarmee zo ongeveer alle media. En de Amerikaanse hoogleraar microbiologie Martin Blaser gaf vorige maand in een afgeladen Concertgebouw een publiekslezing over het onderwerp van zijn laatste boek: de rol van onze darmflora bij het ontstaan van ziekten.

Lange tijd waren we, zoals Dekkers noteert, 'een vreemde in ons eigen lichaam': we kieperden voedsel door een gat naar binnen en hadden geen idee wat zich vervolgens afspeelde.

Dat is aan het veranderen. Opeens willen we het allemaal weten: de gang van mond tot kont, de rechtstreekse telefoonkabel tussen darmen en hersenen, hoe langdurige stress, verkeerde voeding en antibiotica de hele darmpopulatie in de war kunnen schoppen, waarom je bent wat je poept en hoe het kan dat we verkeerd op de wc zitten.

De wetenschappelijke belangstelling voor het onderwerp is te verklaren, zegt Christina Vandenbroucke-Grauls, hoogleraar medische microbiologie aan het VUmc. 'Dankzij nieuwe genetische technieken weten we sinds kort dat er veel meer bacteriën in onze darmen zitten dan we ooit dachten en die blijken ook nog eens veel meer te doen dan alleen voedsel verteren.'

Nu bekend is dat darmbacteriën ook het immuunsysteem en de stofwisseling assisteren, is een heel nieuw onderzoeksveld ontstaan. Honderden wetenschappers hebben zich gestort op de vraag hoe het microbioom in onze darmen de gezondheid beïnvloedt en of de bacteriën zo zijn te manipuleren dat bepaalde ziekten ermee kunnen worden aangepakt.

Beeld Rein Janssen

Het meest fascinerende voorbeeld is de poeptransplantatie waarmee onlangs het eerste succes werd geboekt: geef patiënten die last hebben van een hardnekkige Clostridium-bacterie in hun darmen (en continu diarree hebben) ontlasting van een gezonde donor en hun darmflora verandert zo dat ze de infectie zelf bestrijden, met hulp van de getransplanteerde bacteriën.

Poep als medicijn, dat spreekt tot de verbeelding, beseft hoogleraar Paul Fockens, hoofd van de afdeling maag-darm-leverziekten in het AMC. 'Onderzoek naar de invloed van darmbacteriën op de gezondheid lijkt eindeloze mogelijkheden te hebben. En het voelt extra gezond dat we daarbij zonder medicijnen kunnen.' Misschien bevalt het idee dat je bij ziekten of overgewicht gewoon je darmen de schuld kunt geven, oppert Vandenbroucke, in een poging de fascinatie van het publiek te duiden. Of, in de positieve variant: dat je je gezondheid zelf kunt beïnvloeden door wat aardiger voor je ingewanden te zijn.

En nu ze erop let, merkt ze in haar eigen omgeving ook wel iets van die nieuwsgierigheid. Voor de anatomische les werkte ze mee aan een korte film waarin ze uitlegde dat in onze darmen biljoenen bacteriën 'tegen kost en inwoning' over onze gezondheid waken. 'Ik ben vaker in het nieuws geweest, maar nu stuurde mijn zus voor het eerst dat filmpje door naar vriendinnen.'

De recente verschuiving van brein naar darm is volkomen begrijpelijk, vindt maag-darm-leverarts Fockens. 'Onze hersenen zijn weliswaar zeer intrigerend, maar we weten er niet zo veel over en ook in het wetenschappelijk onderzoek zit maar weinig schot. Over de darmen daarentegen komen we in sneltreinvaart steeds meer te weten.'

Ook voor neurobiologen moet de nieuwe rivaal geen verrassing zijn. Want niet alleen het hoofd heeft hersenen, ook de darmen: die bevatten zoveel zenuwcellen dat ze door de Amerikaanse hoogleraar Michael Gershon 'het tweede brein' zijn genoemd. Nee, de darmen helpen niet bij het formuleren van gedachten over religie of dichtkunst, legde hij eens uit, maar het brein in ons hoofd en het brein in onze buik communiceren wel uitbundig met elkaar. Dat gaat via de nervus vagus, een zenuw die vanuit de darmen naar de hersenen loopt. Dat verklaart waarom emoties zo sterk verbonden zijn met de spijsvertering. Aha, dus dát verklaart waarom je vlinders in je buik hebt, waarom je het in je broek doet van angst en je een teleurstelling moet wegslikken.

Screenen valt niet mee

Alle 75- en 76-jarigen zouden dit jaar een ontlastingtest in de bus krijgen, bedoeld om darmkanker mee op te sporen. Bijna 900 duizend buisjes met verzamelstokjes moesten volgens planning de deur uit, maar vlekkeloos verliep de operatie niet. Want er deden meer mensen mee dan verwacht en er moesten twee keer zo veel deelnemers dan was ingeschat worden doorverwezen voor vervolgonderzoek. Ziekenhuizen konden de stroom niet aan. Daarom besloot het RIVM om minder testen te versturen en de drempelwaarde bij te stellen. De hoeveelheid bloed in de ontlasting moet nu drie keer zo hoog zijn als voorheen voordat een doorverwijzing volgt.

Critici zagen hun gelijk bevestigd: de poeptest, gekozen om zijn lage prijs, deugt niet. Dit najaar kwamen alvast cijfers: bij de eerste 130 duizend geteste ouderen werd 763 keer kanker gevonden. Nog eens 4.000 deelnemers hadden gevorderde poliepen, een mogelijk voorstadium van de ziekte. Een goed resultaat? Die vraag kan pas over jaren worden beantwoord: leidt de screening tot minder sterfgevallen of weten mensen alleen eerder dat ze kanker hebben?

De charme van de darm moet, tot slot, toch ook te maken hebben met het enthousiasme van zijn bewonderaars, die in hun boeken ingewikkelde wetenschap weten te vangen in olijke metaforen: 'Onze dunne darm is zo iemand die na een uitgebreide maaltijd meteen de keuken opruimt.' (Enders) 'Het bestuur van maag en darmen is onafhankelijk verklaard.' (Dekkers) 'Als de darmen een stad met inwoners zijn, dan is de antibioticakuur een razzia.' (De Vrieze).

Is het nu gedaan met het brein? Niet helemaal. De darmen kregen deze maand toch nog enige concurrentie, met een boek over het hongerige brein (van dokter Frank) en het fitte brein (van DWDD-hoogleraar Erik Scherder). Het zijn, om in darmentaal te spreken, vermoedelijk de laatste oprispingen. 'Ik denk dat de hersenen een hype waren', zegt Fockens, 'maar dat de darmen, door de vooruitgang in het onderzoek, veel langer de aandacht vast zullen houden.' Of, om met Giulia Enders te spreken: het is niet langer ons brein maar onze buik die bepaalt hoe het met ons gaat.

Darmenlectuur 2014

Giulia Enders De mooie voedselmachine Darmen kunnen dansen als een ballerina, de slokdarm kan zelfs breakdancen en er zitten cellen in die kleine stroomstootjes afgeven, net alsof iemand steeds 'hup' roept. Schaam je niet voor je darmen, want ze zijn geweldig! Ze doen niet onder voor die twee andere meesterwerken, hart en hersenen. Een luchtige maar doorwrochte cursus in de darmkunde, met vrolijke tekeningen van zus Enders.

(Luitingh-Sijthoff, euro 17,95)

Martin Blaser De beestjes in ons Honderdduizenden jaren leefden de beestjes in onze darmen in een vreedzaam evenwicht met onze cellen, maar dat onzichtbare paradijs ligt onder vuur door het toenemende gebruik van antibiotica. Dat wondermiddel tegen infecties helpt onze darmflora om zeep en dat verklaart mogelijk de epidemie van astma, allergieën, overgewicht en diabetes. Een doemscenario maar wel een met oplossingen. De meest futuristische: kinderen controleren op de juiste bacteriemix en een reparatiemethode bedenken voor de stammen die ontbreken.

(Atlas Contact, euro 24,99)

Jop de Vrieze Allemaal beestjes Wetenschapsjournalist gaat op safari door zijn eigen lichaam: doucht niet, test zijn mondgeur en laat de conditie van zijn uitwerpselen controleren. En sluit vrede met zijn bacterievriendjes, want zolang je ze te vriend houdt, helpen ze jou.

(Maven Publishing, euro 18,00)

Midas Dekkers De kleine verlossing of de lust van ontlasten Poep was het laatste taboe, maar nu niet meer. Want poepen, dat moet nu maar eens gezegd, behoort tot de kleine genoegens die het leven de moeite waard maken, zoals een borreltje voor het eten en een goed gelukte zonsondergang. Een gedegen en humoristisch overzicht van poep in biologisch, geschiedkundig en (kunst)historisch perspectief. Tip: stel de stoelgang uit, dan kan de zit op het toilet in de buurt komen van een orgasme.

(Atlas Contact, euro 21,99)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.