'De Dam? Nee, we gaan zijn dood vieren'

De radio-uitzending van Desmet Live liep dinsdag uit op een geïmproviseerde herdenking. Alle aanwezigen hebben gewerkt met Theo van Gogh of over hem geschreven, allen hebben op enig moment ruzie met hem gekregen....

Nog bleek en shaky van de schok komt schrijver en journalist Max Pam dinsdagmiddag de studio binnen van het radioprogramma Desmet Live, vlak voordat de uitzending begint. Even later valt hij presentator Theodor Holman, net als Pam een boezemvriend van de vermoorde filmregisseur, fel in de rede. 'Jij moet helemaal niet naar die herdenking op de Dam gaan straks. Zo'n massale vertoning is niet des Theo's.' Oké – maar wat dan wel? Een stille tocht? Holman: 'Ik belde zijn moeder, en die zei: een luide tocht alsjeblieft. Theo wilde altijd lawaai maken.'

Het is een overbodig debat: de uitzending loopt zelf uit op een geïmproviseerde herdenking, geheel in de stijl van de vermoorde regisseur. De kleine Desmet-studio stroomt bomvol toeschouwers; velen vallen geëmotioneerd in elkaars armen. Tot de gasten aan Holmans tafel behoren, behalve Pam – 'Aan mijn rechterzijde: dat klinkt wat raar nu' –, ook schrijfster Nelleke Noordervliet, wetenschapper Jaap van Heerden, journalist Jan Donkers, acteur Maarten Wansink, de cabaretiers Hans Teeuwen en Justus van Oel. Allen hebben zij gewerkt met Van Gogh of over hem geschreven, allen hebben zij op enig moment vreselijke ruzies met hem gekregen, die in de meeste gevallen weer werden bijgelegd. In de meeste gevallen – niet in alle.

Justus van Oel schreef het scenario voor Najib & Julia, Van Goghs alom geprezen tv-dramaserie over de onmogelijke liefde tussen een Marokkaanse pizzakoerier en een Haags hockeymeisje. 'Hij had mij uitgekozen omdat ik twaalf jaar geleden een liedje heb gemaakt over de islam waarin het woord geitenneukers viel.'

Later begreep hij dat dat liedje meer over hemzelf zei dan over de islam. 'De nuance sloeg toe. Daarom had ik Najib & Julia willen afsluiten met een verzoening tussen de families van de geliefden. Theo wilde daar niets van weten, hij zag alleen de oorlog tussen de culturen. Hij zag het vrije woord uitsluitend als een wapen om je tegenstander boos te krijgen.' Pam: 'Goed dat die slijmscène nooit is uitgezonden. Het is ook oorlog tussen de culturen.' Van Oel: 'Ik vond de serie zwakker zonder die scène.'

Na het conflict over Najib beet Van Gogh zijn scenarist toe niet naar een viewing te komen. 'Anders sla ik je in elkaar.' Van Oel: 'Daar kon ik niets mee. Ik bleef weg, hoezeer ik hem ook bewonderde.' Maar hij herinnert zich ook het 'warme familiegevoel' van de regisseur jegens zijn acteurs. Jan Donkers maakte hem mee als 'heel respectvolle, inlevende' filmmaker, Max Pam vond hem 'absoluut de beste interviewer van Nederland'. Holman herinnert zich een interview met Jan des Bouvrie. Eerste vraag van Van Gogh: 'Zou u ook een elektrische stoel ontwerpen?' Ja, antwoordde de interieurkoning na enig nadenken. Holman: 'Daardoor tilde hij het gesprek naar een ander niveau.'

En zo slingert het gesprek in Desmet heen en weer tussen vriend en vijand, goed en slecht, serieus en kolderiek – net als de verhouding die Van Gogh met zijn kompanen onderhield. Totdat Holman probeert aan die worsteling te ontsnappen. 'Theo moest niets hebben van de LPF, maar het gevaar bestaat dat rechts Nederland de moord op hem gaat misbruiken voor eigen politieke doeleinden.' Dat nooit, reageert iemand: 'Wij moeten ons niet uit elkaar laten spelen.' Een illusie, vindt Pam: 'Wij bestaan niet meer. De moordenaar behoort tot een groep die helemaal niet bij wij wil horen.' Noordervliet valt hem bij: 'Zij moeten naar voren komen, de mensen die deze schietpartij prima vinden. Ze moeten het leren zeggen in plaats van te schieten.'

Aan het einde doet Holman een belofte aan Pam: hij zal niet naar de Dam-herdenking gaan. 'We gaan het vieren. Dat zei Theo altijd: de dood moet je vieren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden