ReconstructieDe moord op Derk Wiersum

De dag die de Nederlandse rechtspraak voorgoed veranderde

Beeld Malou van Breevoort

Sinds de moord op advocaat Derk Wiersum, is de onbevangenheid weg waarmee de magistratuur en advocatuur hun werk deden. 

Woensdag 18 september

Op de Amsterdamse Spuistraat staat advocaat Jeroen Soeteman voorover gebogen. Het is woensdag 18 september, rond 8.45 uur. Een paar minuten geleden stond de voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten (NVSA) nog nietsvermoedend in de rij bij de bakker, om broodjes te kopen voor zijn collega’s. Maar nu voelt hij zich onpasselijk worden, en zoekt houvast aan de muur.

‘Derk neergeschoten. Dood.’ Zojuist zag Soeteman dit bericht op zijn telefoon.

Soeteman en Wiersum kennen elkaar al jaren – nog uit de tijd dat ze studeerden in Groningen. Hij loopt terug naar zijn kantoor, en belt meteen de landelijk deken van de Orde van Advocaten, Johan Rijlaarsdam. ‘Ik zei hem: dit gaat alles veranderen.’

7.40 uur

Eerder die ochtend. Bart Stapert ligt nog in zijn bed. Het is even voor acht uur, de avond ervoor lag hij er laat in. De voormalig advocaat is met zijn oud-collega en goede vriend Derk Wiersum naar een wedstrijd van Ajax geweest. Het was een leuke avond.

Stapert is nog maar half wakker als hij wordt gebeld: ‘Derk is dood. Bart, je moet nu komen’, is de boodschap. En dus springt Stapert trillend onder de douche, kleedt hij zich aan en racet hij naar het huis van Wiersum.

Voordat Stapert in 2018 een overstap maakte van de advocatuur naar de rechterlijke macht, stond hij samen met Derk Wiersum kroongetuige Nabil B. bij. Voor Stapert is het op die woensdagochtend al duidelijk: het kan niet anders dan dat Wiersum vanwege die strafzaak is vermoord. Als wraak. Er bekruipt hem een beklemmend gevoel, kan ook hij een doelwit worden? ‘Maar ik dacht op dat moment ook: áls er in mijn straat iemand met een wapen staat, kan hij me nooit raken, zo snel vertrok ik.’

**

Die ochtend is om 7.40 uur voor diens huis in Buitenveldert advocaat Derk Wiersum doodgeschoten. Het is dít moment, zeggen de tien betrokkenen met wie de Volkskrant sprak, ‘dat alles anders werd’. Stuk voor stuk noemen ze de moord op Derk Wiersum de ‘9/11 van de Nederlandse rechtspraak’.

‘Als je advocaat, aanklager, rechter of agent bent, ben je niet bezig met een persoonlijk conflict’, zegt burgemeester Femke Halsema. ‘Je voert een functie uit. Maar degene die Derk Wiersum heeft vermoord erkent de rollen niet die in de rechtsstaat worden gespeeld. Vermoord worden om het uitoefenen van je functie maakt het heel persoonlijk.’

‘Advocaten vragen zich opeens af: kleven er veiligheidsrisico’s aan bepaalde zaken?’, zegt Evert-Jan Henrichs, de deken van de Amsterdamse Orde van Advocaten. Voorheen had hij slechts incidenteel een verontruste advocaat aan de lijn, na de moord bellen meteen een stuk of vijf, zes raadslieden die zich onveilig voelen. Hij verwacht dat advocaten vaker anoniem zullen optreden in grote liquidatiezaken. Zeker als ze kroongetuigen bijstaan. En ook het OM en de rechterlijke macht verzoeken journalisten inmiddels om geen namen meer te noemen van aanklagers, rechters en griffiers in publicaties; rechtbanktekenaars is bovendien gevraagd om de magistratuur niet herkenbaar in beeld te brengen.

‘Ik dacht die dag: ik kap ermee’, vervolgt NVSA-voorzitter Soeteman. ‘En ik was niet de enige: dat geluid hoorde je onder advocaten, maar ook onder rechters en officieren van justitie.’

Toch mág de magistratuur op zo’n moment geen stap terug doen, reageert een hooggeplaatste aanklager. ‘Want een volk dat voor tirannen zwicht, zal meer dan lijf en goed verliezen, dan dooft het licht’, zegt hij verwijzend naar de woorden van verzetsleider Hendrik van Randwijk.

‘Dít’, waarschuwt Harro Kras, baas van de Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging (DKDB), ‘is de nieuwe realiteit die we te verstouwen hebben. Het zou niet moeten mogen, maar het is wel zo.’ En, stelt hij, ‘aan die nieuwe realiteit kleven risico’s die we zullen moeten accepteren.’

8.30 uur

Het is rond half negen als burgemeester Femke Halsema aan het ontbijt zit met haar gezin. Vanmiddag moet ze naar de gemeenteraad. Net op het moment dat ze zich klaarmaakt om te vertrekken, gaat haar telefoon: ‘Er is een advocaat doodgeschoten’, vertelt de medewerker Openbare Orde en Veiligheid.

Vanaf dat moment draait het nog maar om twee vragen: ‘Hoe is het met het gezin van Derk Wiersum? En hoe zorgen we dat de rust in de wijk wordt bewaard?’

Ook elders in het land verlaten medewerkers van politie, Openbaar Ministerie (OM) en de Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid (NCTV) gehaast hun ontbijttafel. Hoewel zo kort na de moord nog niks bekend is over een dader, weet iedereen: we moeten rekening houden met het zwartste scenario. Met de mogelijkheid dat Ridouan T. opdracht gaf om Wiersum te doden wegens diens werk als advocaat voor Nabil B., de kroongetuige in het zogeheten Marengo-proces tegen de maandag gearresteerde Ridouan T.

Deken Henrichs is ‘normaal best een koele kikker’. Nu springt hij bevend op zijn fiets.

Harro Kras van de DKDB regelt nog snel dat zijn vrouw de loodgieter straks opvangt en stapt in zijn auto. Op weg naar een crisisoverleg, om te bespreken: wat gaan we doen? Hij weet: dit wordt een lange dag.

9.40 uur

‘Wat denken jullie?’ In Den Haag loopt justitieminister Ferd Grapperhaus ijsberend door de Kuyperzaal op het Binnenhof. Zometeen beginnen de Algemene Politieke Beschouwingen, daar hoort hij bij te zijn. Kom je als minister niet, dan wordt dat beschouwd als een schoffering van de Tweede Kamer. Maar Grapperhaus wil niet.

Het is 9.38 uur, en korpschef Erik Akerboom heeft Grapperhaus zojuist gebeld. Hij bevestigde wat de minister officieus een uur eerder al had gehoord: het gaat écht om de advocaat van de kroongetuige.

De minister kijkt drie van zijn medewerkers vragend aan: twee woordvoerders en zijn politiek adviseur. Ze kennen hun minister als hij in ‘crisis-modus’ staat. Dan is hij scherp, vindt hij het lastig om stil te zitten. Als hij om advies vraagt, wil hij een snel en kort antwoord.

‘Ferd, je moet terug naar het departement’, antwoorden zijn medewerkers stuk voor stuk. Kamervoorzitter Arib zal het wel begrijpen gezien de omstandigheden, zeggen ze.

Al lopend beginnen de medewerkers te bellen. Om te zorgen dat ook NCTV-topman Pieter-Jaap Aalbersberg naar Grapperhaus’ kamer komt. En dat de betrokken ambtenaren klaarstaan.

Eenmaal binnen in de ministerskamer op de achtste verdieping aan de Haagse Turfmarkt wordt in grote lijnen besproken hoe de beveiliging van betrokkenen bij de kroongetuige eruit moet komen te zien. Ook moet er een Kamerbrief worden opgesteld. Bovendien wil de minister een lijst van personen die hij acuut moet bellen: de landelijk deken, de Amsterdamse deken, de voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak, de burgemeester, de voorzitter van de NVSA.

De woordvoerders van de verschillende ministers overleggen intussen over wat andere kabinetsleden moeten zeggen als ze zometeen journalisten tegen het lijf lopen in de wandelgangen rond de Tweede Kamer. Officieel heeft de politie nog niks bevestigd, de ministers mogen daar niet op vooruitlopen. En dus komen de woordvoerders uit op de woorden: ‘Dit is zeer verontrustend nieuws.’

9.50 uur

‘Wat is dit voor zieke boodschap?’ Het is 9.50 uur, en in het portiek van het jarendertig-bedrijfsverzamelgebouw aan de Amsterdamse Jacob Obrechtstraat ligt één bosje bloemen. Een goedkoop, slordig bosje van de supermarkt. De sticker van Albert Heijn is er half vanaf getrokken. De advocaten met wie Derk Wiersum in dit pand een kantoor deelde, schrikken ervan. ‘We dachten: zit hier de dader achter? Is dit een signaal?’, zegt een van hen. Ze bellen de politie, even later staat de wijkagent op de stoep.

Eerder die ochtend, even na achten, werden ze opgeschrikt door een bericht van Bart Stapert, de oud-collega en goede vriend van Derk Wiersum. ‘Derk is neergeschoten. High alert, geen grap.’ Met meteen eronder de toevoeging. ‘Jongens, Derk is dood, ik weet niet hoe ik het anders moet zeggen.’

Inmiddels zitten de kantoorgenoten op hun werkplek. Ze moeten Wiersums cliënten informeren, en willen iets op hun website schrijven, maar ze zoeken naar woorden. ‘We wilden niet alleen zeggen dat we diep geschokt waren, maar ook wat Derk betekende voor ons’, zegt een van hen. ‘Derk was, ja, hij was a breath of fresh air. We hadden zoveel lol.’

10.00 uur

Op datzelfde moment zitten in Woerden, op het kantoor van de Landelijke Recherche, hoofdofficieren, recherchechefs, intelligence-experts, beveiligingsdeskundigen en Yvonne Hondema van de NCTV in een spoedberaad bijeen.

De aanwezigen benadrukken dat nu – zo’n twee uur na de moord – nog niks zeker is. Alle opties moeten worden opengehouden. ‘Het ligt niet voor de hand, maar we moesten een ruzie op straat of een rancuneuze ex-cliënt niet bij voorbaat uitsluiten’, zegt Harro Kras van de DKDB, het politie-onderdeel dat verantwoordelijk is de beveiliging van zwaar bedreigde personen.

Toch besluiten ze unaniem uit te gaan van het worstcasescenario, het scenario met de meeste consequenties. Want áls Wiersum is doodgeschoten wegens zijn werk als advocaat in het Marengo-proces, dan lopen ook andere betrokkenen gevaar. Hoeveel mensen moeten er beveiligd worden? En hoe gaan ze dat regelen?

Het is niet de eerste keer dat ‘het onvoorstelbare’ waarheid wordt. Dat gebeurde al in maart 2018: toen werd de onschuldige broer van de kroongetuige doodgeschoten. Uit wraak. ‘Maar door de moord op Wiersum komt het nog dichter bij alle mensen die iets in law enforcement doen’, aldus een aanwezige.

Dat betekent dat er lijsten moeten worden opgesteld en inschattingen moeten worden gemaakt: wie is mogelijk een volgend doelwit? ‘Na de moord op de broer van de kroongetuige hebben we geleerd dat je in zo’n situatie een Team Grootschalige Beveiliging en Bewaking moet optuigen’, vertelt een van de betrokkenen. ‘Dat betekent dat we heel snel kunnen opschalen, en dat alle specialisten van de politie beschikbaar zijn. Dat zijn honderden mensen, verspreid over het land. Die hebben we meteen aangesproken.’

12.10 uur

In Amsterdam zit burgemeester Femke Halsema in een cafeetje op het Gelderlandplein achter een kop koffie. Het is 12.10 uur en ze heeft een paar minuten voordat ze weer door moet.

Zojuist heeft ze de plaats delict bezocht. Het is een rustige straat, constateert ze. Zo’n straat waar iedereen ’s ochtends naar het werk gaat en ’s avonds met het gezin aan tafel zit.

Toen zij arriveerde, was er geen bewoner meer te zien. De politie was druk aan het werk: er worden forensische sporen verzameld, agenten zijn bezig met een buurtonderzoek. En achter de afzetlinten heeft zich een groepje journalisten verzameld. Vlak voor het huis van Wiersum staat een witte tent. Op het moment van de moord was het drukker, vertelde een agent aan Halsema. Rond half acht ’s ochtends gingen de eerste mensen naar buiten, voor werk of school. Sommigen hebben de schietpartij gehoord, anderen hebben de hectiek vanuit hun slaapkamerraam meegekregen. Morgenavond zal de burgemeester terugkeren naar deze straat. Om een bewonersbijeenkomst bij te wonen, om hun zorgen en vragen te horen.

Ze vindt dat ze er moet zijn bij zulke gebeurtenissen. Niet alleen voor de bewoners, maar ook voor de agenten die als eersten op de plaats delict waren. ‘Zij realiseerden zich onmiddellijk om wie het ging, ook voor hen is het een heel grote schok.’

Vanochtend werd ze al gebeld door minister Grapperhaus. En zometeen gaat ze op verzoek van de Amsterdamse deken Evert-Jan Henrichs naar de rechtbank. ‘Ik ben op zulke momenten heel beheerst, me heel bewust van de rol die ik als burgemeester moet vervullen. Dat is er een van kalmte en troost. In het leven van anderen speelt zich een gruwelijk drama af.’

12.25 uur

‘Gelukkig, deze zaal heeft geen ramen’, denkt Jeroen Soeteman als hij in de smalle, hoge Briët-zaal van de Amsterdamse rechtbank staat. ‘Van buiten kan niemand ons zien.’ De voorzitter van de NVSA schrikt van zijn reflex. ‘Zulke gedachten ga je dus krijgen.’ De hele ochtend is hij in de weer geweest vanuit zijn kantoor aan het Singel. Maar nu, om 12.25 uur, bezoekt hij de herdenking die spontaan voor Derk Wiersum is belegd.

Een onophoudelijke stroom berichten is die ochtend binnengekomen op zijn telefoon. Advocaten zijn geschokt, verbijsterd, verdrietig. Zittingen zijn daardoor onderbroken. De raadslieden willen actie ondernemen. Zo gaan er al snel stemmen op om met z’n allen in toga voor de rechtbank te gaan staan. Uit protest. Als openbare herdenking. Maar Soeteman houdt het af: ‘De strekking van die actie was: we buigen niet voor misdaad. Maar je kunt als advocaat zo’n standpunt niet innemen als je nog niet zeker weet uit welke hoek het komt. Bovendien dacht ik: als die aanslag écht gericht is tegen de advocatuur en ze komen met een automatisch wapen langs als er honderd man in toga staan….’ Hij maakt zijn zin niet af.

Inmiddels is gekozen voor een andere herdenking. Om 12.04 uur is door de Amsterdamse Orde van Advocaten, maar ook door het OM en de rechtbank, een mail verstuurd naar alle medewerkers. Iedereen die wil, kan naar een bijeenkomst op de rechtbank komen, om 12.30 uur.

Soeteman ziet hoe de Briët-zaal zich snel vult. Overal waar hij kijkt ziet hij bedrukte, betraande gezichten van rechters, aanklagers, griffiers, bodes en advocaten. Er wordt zacht gepraat. Mensen houden elkaar vast. ‘Sommigen verontschuldigden zich omdat ze moesten huilen terwijl ze Derk Wiersum niet persoonlijk kenden. Anderen zeiden: als het zo gaat, kap ik ermee, dan ga ik wat anders doen.’

Een kwartier later wijkt een haag van juristen uiteen als burgemeester Halsema arriveert. ‘Ik ben al 53’, denkt ze. Maar de mensen die tegenover haar staan zijn veel jonger, de meesten schat ze begin 30. ‘Ik keek naar hun gezichten en zag wat ze zich allemaal hebben gerealiseerd: zij hadden het ook kunnen zijn.’

Eerst neemt de rechtbankpresident het woord, dan de plaatsvervangend hoofdofficier, gevolgd door de Amsterdamse deken van de Orde van Advocaten. Halsema leunt tegen een tafel midden in de zaal om de andere sprekers ruimte te geven. Maar als ze haar hoofd omdraait, schrikt ze. Op de tafel staat een kopietje van de foto van Wiersum. ‘Ik vond mezelf zo stom. Het was een soort herdenkingsmonumentje, daar hoor je niet tegenaan te leunen.’

Dan is het woord aan haar. Ze heeft geen tijd gehad om iets voor te bereiden. Maar ze praat over de onmisbare rol van de advocatuur en over de moed die het vergt om een kroongetuige bij te staan. Ook vraagt ze de aanwezigen of de gemeente nog wat kan betekenen. ‘Als burgemeester ben ik niet betrokken bij het opsporingsonderzoek. Maar ik kan wel jullie ogen en oren zijn, en namens jullie spreken als daar behoefte aan is.’

‘Ze sprak heel mooi’, zegt Soeteman. ‘Het was goed.’

Beeld Malou van Breevoort

18.00 uur

Het is 18.00 uur als op het politiebureau van de Landelijke Eenheid in Driebergen ‘een paar kuub aan pizza’s’ arriveert.

Na de vergadering vanochtend van het crisisteam in Woerden hebben de chefs en experts zich opgesplitst. Er is ondersteunend personeel bijgekomen. En er zijn groepjes gevormd. De meesten werken inmiddels vanuit het politiebureau in Driebergen. Ze maken lijsten van te beveiligen personen (tbp’ers). Ook wordt bestaande onderzoeksinformatie door verschillende rechercheteams opnieuw tegen het licht gehouden.

Zo zal de recherche later die week ontdekken dat de politie al maanden in het bezit is van een telefoon waarop in februari is gezocht naar informatie over Bart Stapert en de toen nog levende Derk Wiersum. De telefoon is van een verdachte van huurmoorden in een ander opsporingsonderzoek, en was nooit helemaal uitgelezen. Want, zegt de officier van justitie achteraf, ‘dat is ontzettend veel werk’. Was dat wel gebeurd, zegt een betrokkene, dan had dit geïnterpreteerd kunnen worden als concrete dreigingsinformatie en had Wiersum mogelijk beveiliging gehad.

Die woensdagmiddag krijgt het team in Driebergen vanuit Amsterdam een update over het opsporingsonderzoek: recherchechef Olivier Dutilh laat weten dat ‘het er alle schijn van heeft dat dit een doelgerichte, goed voorbereide moord is’.

En dus moeten er meteen voor tientallen personen rond het liquidatieproces Marengo noodmaatregelen worden getroffen. Verdeeld over drie verschillende ‘ringen van voorstelbaarheid’ krijgen ze een beveiligingspakket op maat. ‘Dit was een gigantische operatie’, zegt Kras. ‘Je kunt niet zeggen: ik heb een dag iemand met een wapen voor de deur nodig en dan is het klaar. Voor 24 uur beveiliging heb je voor de deur meerdere bewapende teams nodig. En die deur praat ook terug, die zit vol vragen. Die wil ook weten: kan ik vanavond naar mijn klaverjasclub, mag ik mijn hond uitlaten?’

Bovendien is de vraag: wanneer houdt dit op?

Eén groep die mogelijk gevaar loopt, zijn de aanklagers in de zaak-Marengo. Zij zijn die middag alvast naar Driebergen gekomen om te praten over de consequenties. ‘Ze reageerden koel en zakelijk op het bericht dat ze beveiligd gaan worden. Maar als je ze daarna apart sprak, zag je dat de schrik er goed in zat’, zegt een aanwezige.

Die avond wordt een groep van zo’n veertig aanklagers, beveiligingsexperts en intelligence-deskundigen tijdens het eten van tientallen pizza’s toegesproken door een hooggeplaatste officier van justitie. Iedereen is aangedaan. ‘Een aantal kende Derk persoonlijk.’ Maar tegelijkertijd, zegt een aanwezige, ‘zat het besef er goed in dat áls wij,  politie en OM, op zo’n moment een stap terugzetten, uit angst buigen voor misdaad, het einde zoek is.’

De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) heeft geregeld dat er psychologen aanwezig zijn met wie te beveiligen personen over hun zorgen kunnen praten. De Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging regelt contactpersonen bij wie zij terecht kunnen met vragen. En via de Orde van Advocaten is er afgesproken dat er een loket komt waar advocaten die zich onveilig voelen zich kunnen melden.

Die dag hebben politie, Openbaar Ministerie en de NCTV hun gebruikelijke werkwijze losgelaten. Voorheen keken de beveiligingsspecialisten altijd naar de vraag: ligt er concrete dreigingsinformatie? Vanaf nu geldt het criterium: hoe voorstelbaar is het dat iemand gezien zijn functie het gevaar loopt om te worden vermoord?

Maar waar ligt de grens van voorstelbaarheid? ‘Die heb je op dat moment natuurlijk nog helemaal niet scherp’, zegt Kras. ‘We hadden geen concrete informatie waardoor we dachten dat iemand echt gevaar liep, het bleef bij gedachten: die zou weleens gevaar kunnen lopen’, voegt een aanwezige toe.

‘Vanuit die emotie’ begrijpt Kras waarom die dag de normale werkwijze wordt losgelaten. Maar het is een ontwikkeling die hem voor de lange termijn zorgen baart. ‘Als je werkzaam bent in het domein van zware criminaliteit dan is de nieuwe realiteit dat ook jij een keer slachtoffer kunt worden. Dat is heftig, maar dít is het nieuwe gezicht dat we te verstouwen hebben. We kunnen als overheid niet alle risico’s uitbannen.’

Donderdag 19 september

NVSA-voorzitter Jeroen Soeteman loopt heen en weer over de parkeerplaats van het Van der Valk-hotel in Breukelen. Het is bijna half 12. Verderop ziet hij hoe honderden advocaten het Chinese bouwwerk binnen lopen voor een condoleancebijeenkomst. Normaal gaat het hem makkelijk af om een voordracht te houden. Maar nu wil hij oefenen. ‘Ik voelde me verdoofd, alsof ik door een waas keek.’

Soeteman en Wiersum kennen elkaar al jaren. Al tien jaar verzorgen ze samen een cursus voor andere advocaten. ‘We kregen er weinig voor, die cursus. Derk maakte er grappen over: ‘Ik kan er net de trein en ons bier en de bitterballen na afloop van betalen.’ Maar we vonden het leuk om te doen.’

Die ochtend is Soeteman namens de beroepsvereniging bij minister Grapperhaus, minister Dekker en NCTV-topman Aalbersberg geweest, samen met de Amsterdamse deken en de landelijk deken. Buiten het ministerie heeft de beveiliger die ochtend op verzoek van de minister de vlag halfstok gehangen.

Soeteman: ‘De minister zei bij binnenkomst: dit is onwaarschijnlijk klote.’ Daarna bespraken ze de maatregelen die genomen zullen worden. Grapperhaus beloofde dat het kabinet zich harder zal inzetten voor de aanpak van ondermijnende criminaliteit, ook komt er meer aandacht voor de veiligheid van advocaten. Maar, benadrukt Aalbersberg tijdens die bijeenkomst, ‘het is niet mogelijk om alle advocaten en betrokkenen altijd volledig te beschermen.’

Soeteman waardeert hun betrokkenheid, en hoopt dat het iets oplevert. Al heeft hij nu, ruim 24 uur na de dood van Wiersum, nog geen idee wat dat zou kunnen zijn. IJsberend over de parkeerplaats oefent hij zijn tekst voor de condoleancebijeenkomst. Hij memoreert de laatste mail die hij van Wiersum kreeg. De tekst bevatte één woord: prachtig. ‘Hij schreef het bij een uitspraak die hij me mailde van de rechtbank Utrecht over een rechter die zich in een civiele procedure had laten verschonen. Je moet het maar prachtig vinden.’

Zometeen gaat hij de overvolle Vechtstein-3-zaal binnen. Daar ziet hij advocaten uit alle hoeken van het land, er ligt een condoleanceboek en een foto van Wiersum is geprojecteerd op de muur. Hij hoort hoe advocaten met elkaar praten: ‘Ben je bang? Maak je je zorgen? Wat vindt je familie van je werk?’

Soeteman: ‘Het zullen voor veel mensen zware tijden worden.’

Vrijdag 20 september

De stoep van de Amsterdamse Jacob Obrechtstraat geurt naar rozen, anjers en chrysanten. Na het ‘goedkope bosje’ bloemen dat de collega’s van Wiersum twee uur na zijn dood vonden in de portiek, is er een bloemenzee ontstaan. Buurtbewoners bewijzen hun respect, mensen staan huilend op de stoep. En binnen de advocatuur worden oproepen gedaan aan elk advocatenkantoor om bloemen te sturen. Voor sommigen is de Jacob Obrechtstraat een soort bedevaartsoord geworden. Die ochtend heeft deken Henrichs er nog kortstondig gestaan, met tranen in zijn ogen.

Maar nu zit een oud-collega van Derk Wiersum aan de overkant met een kop koffie, ze heeft zich even teruggetrokken uit het kantoor dat ze sinds een half jaar deelden. Ze vindt alles onwerkelijk: van de meterslange bloemenzee tot de gedachte dat Derk nooit meer zal binnenlopen. Ze ziet ook hoe een schoolklas onder begeleiding van een docent komt kijken. Mooi, vindt ze dat: een docent die de bloemenzee laat zien als symbool van een weerbare samenleving.

Vanavond, ziet ze op de weer-app, gaat het regenen. Voor die tijd zal zij samen met een collega alle kaartjes van de bloemen verwijderen. Het belooft een klus van uren te worden – één waar ook buren en oud-collega’s van Wiersum bij zullen helpen. Want tussen de bloemen zitten ook veel brieven. Voor Derks vrouw, voor zijn kinderen. Ze zullen alles in een plakboek plakken, besluit ze, voor later, als zijn gezin het wil lezen.

Ze schiet ook nog een verslaggeefster van Hart van Nederland aan. Met de vraag of die een compilatie wil maken van de bloemenzee en de steunbetuigingen. Voor als Derks kinderen later willen weten hoe die dag was, en hoeveel mensen het geraakt heeft.

En dit weekend gaat ze met bevriende advocaten door al Wiersums zaken. Om te kijken wie de cliënten het beste kan overnemen. ‘We hebben lijsten gemaakt van advocaten van wie wij denken dat Derk ze goed vindt, en aan wie hij zijn cliënten zou toevertrouwen.’

Zaterdag 28 september

‘Onverteerbaar zijn de tranen die in banen rond mijn hart gevallen zijn
Onvolledig de herinneringen die ik aan je heb’

In de Amsterdamse Zuiderkerk wemelt het zaterdag 28 september van de beveiliging. Alleen de mensen die Wiersum écht kenden zijn er – zij hebben een uitnodiging gekregen. Burgemeester Halsema en minister Grapperhaus zijn eveneens welkom, zij het onopvallend, op rij 20. Ook deken Henrichs is aanwezig, net als Harro Kras van de DKDB. Hij is gekomen om zijn beveiligers een hart onder de riem te steken.

Vandaag wordt Derk Wiersum, 44 jaar oud, begraven. Jeroen Soeteman zal spreken. Ook Bart Stapert krijgt het woord. In de kerk zitten ook drie violisten en een cellist: het Dudok-kwartet heeft speciaal voor de uitvaart Wiersums favoriete muziek ingestudeerd. Formidable van Stromae, en een medley van rapper Dr Dre. Ook dichter Lucas Hirsch krijgt het woord. Hij is een vriend van Wiersum – en schreef een gedicht over rouw.

Ik weet niet of het aan het sombere weer ligt
of aan het feit dat Brel door de kamer drijft
Voir un ami pleurer mij de strot afbijt
of aan de gedachte aan jou
dat mijn hart hard erodeert

Na de uitvaart vertrekt een groep van een man of dertig naar café De Sluyswacht bij het Waterlooplein. Terwijl het buiten regent dat het giet, blijven de bladen met bier en bitterballen komen. Officieren, advocaten, rechters – mensen die normaal niet samen in een café staan. ‘Het was nodig’, zegt Soeteman.

December

Nu, ruim drie maanden na de moord op Derk Wiersum, zijn de barrières tussen de rechters, advocaten en officieren nog steeds weggevallen. Jeroen Soeteman heeft net als veel andere advocaten het gevoel dat iedereen om hun beroepsgroep heen is gaan staan.

Maar voor de rest zijn de gevolgen grimmig – dat Redouan T. deze maandag in Dubai werd aangehouden verandert daar niets aan. ‘Ik heb de hoop, maar niet meer dan dat, dat anderen niet zo ver zullen gaan en dat we te maken hebben gehad met een uniek geval’, zegt deken Henrichs.

De onbevangenheid waarmee de magistratuur en advocatuur hun werk doen, is weg. De glans is verdwenen, zeggen advocaten als je het ze vraagt. In het Advocatenblad staan advertenties voor ‘discreet en verborgen bescherming’, oftewel kogelwerende vesten. Veiligheidschauffeurs prijzen zichzelf ‘per direct’ aan. Een andere raadsman die kroongetuige Nabil B. bijstond, trok zich begin december terug. Zijn anonieme opvolger stapte deze week eveneens op, uit veiligheidsoverwegingen.

‘Opeens denk je bij het aannemen van een zaak: zal ik dat eerst even met het thuisfront bespreken? Dat deed je voorheen nooit’, zegt een advocaat. ‘Als zich nu een liquidatiezaak aandient, sta ik niet te springen’, zegt een ander.

‘Je bent niet meer onaantastbaar’, voegt raadsman Robert Malewicz toe. Niet dat hij zich angstig voelt. ‘Maar het is onder je huid gekropen.’ Laatst liep hij door een parkeergarage. ‘Ik zag twee gastjes met een hoodie op lopen. Het eerste wat door mijn hoofd schoot: hoe zou dat bij Derk zijn gegaan, was dat ook iemand met een hoodie? Stom, mijn eigen zoon draagt ook een hoodie en het zijn gewoon twee jongens die langslopen. Maar toch, het raakt je dus wel.’

En nog altijd begrijpen Soeteman en veel van zijn collega’s niet waarom op de dag van de moord door het OM werd gezegd dat ze met dít scenario niet serieus rekening hebben gehouden. ‘Dat zeiden ze ook toen de broer van de kroongetuige in 2018 werd doodgeschoten’, zegt Soeteman. ‘Nu zeiden ze dat wéér. Hoe moeten advocaten, rechters, officieren er dan op vertrouwen dat de overheid voortaan wél goed inschat of iemand gevaar loopt?’

Uiteindelijk, zegt hij, ‘ken ik geen advocaat, officier of rechter die echt gestopt is met dit werk. Daar is het werk te mooi voor.’ Of het wat uitmaakt dat Ridouan T. is aangehouden? ‘Ik weet niet eens of hij verdacht wordt van de moord op Derk. Wat ik wel weet, is dat Derk de eerste zou zijn geweest die zou ingrijpen als iemand nu al de link zou leggen tussen de dood van een advocaat en deze verdachte. Dat is aan de rechter om te beoordelen.’

Bij Stapert versterkt de opsporing, aanhouding en uitlevering van Ridouan T. zijn geloof in de rechtsstaat. ‘En ik weet dat hij een eerlijk proces zal krijgen. De moord op Derk heeft ons systeem geraakt’, zegt Stapert. ‘Maar we hebben deze fundamentele bedreiging van de rechtsstaat aan kunnen pakken, zonder eigen normen en waarden te verloochenen.’

‘Bij een reconstructie zeg je: u dacht misschien dat het zo is gegaan, maar zo ging het echt’

Wat is er precies gebeurd, die dag dat advocaat Derk Wiersum werd vermoord? En hoe verging het de Nieuw-Zeelanders na de aanslag in Christchurch? Robert van de Griend, chef Zaterdag en Opinie, over het belang van een van de moeilijkste journalistieke genres: de reconstructie.

‘Alles komt goed, maatje’ – het leven van advocaat Derk Wiersum

Justitie gaat ervan uit dat advocaat Derk Wiersum een van de prominente slachtoffers was van Ridouan T.. Wie was de man die kroongetuige Nabil B. bijstond in het Marengo-proces? En die op 18 september werd doodgeschoten?

Het jaar 2019 in reconstructies

Een clash met toekomst

Wel een debat, geen debat, verwijten over en weer: hoe premier Rutte en Forum-leider Thierry Baudet toch met elkaar in debat gingen en waarom we meer hanengevechten kunnen verwachten.

Ook u kunt Kylies uiterlijk kopen

Afgelopen jaar werd Kylie Jenner de jongste selfmade miljardair ter wereld. Wat zij verkoopt? Het idee dat perfecte schoonheid voor iedereen bereikbaar is. Hoe een 22-jarige miljardair werd.

Terug naar de dag die Nieuw-Zeeland voorgoed veranderde

Op 15 maart werd het tolerante Nieuw-Zeeland opgeschrikt door een bloedige aanslag op moskeegangers. Hoe is Christchurch er nu aan toe?

De hoogste berg op, en door

Hobby’s nemen langzaamaan de plaats in van religie. Wie vroeger naar Santiago liep, staat nu in de file op de Mount Everest. Maar in al dat fanatisme wordt de loutering vergeten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden