'De corporale cultuur is diep geworteld in Nederland'

Het hoofdletsel van een aspirant-lid van de Groningse studentenvereniging Vindicat past in een lange reeks incidenten tijdens ontgroeningen. Wordt het tijd voor een verbod op het ritueel dat zowel verbroedert als kwetst?

Een man op een paard tijdens het lustrum van Vindicat. Beeld Jan Hendrik van Veen

Ze worden gretig gedeeld op internet: lijstjes met uit de hand gelopen ontgroeningen bij Nederlandse studentencorpsen. Variërend van uitgedroogde feuten die uit een toiletpot moeten drinken, gedwongen worden tot seks met kippen of levende goudvissen geserveerd krijgen. Bovenaan prijken de heftigste incidenten: verhalen van studenten die ernstige brandwonden oplopen, in coma raken, of - in twee gevallen - zelfs komen te overlijden.

Elke paar jaar worden de lijstjes aangevuld met een nieuw incident, goed voor nieuwe ophef. Dit keer is de beurt aan de Groningse vereniging Vindicat atque Polit, met eerst een Bangalijst van 'hete herten' (vrouwelijke leden) voorzien van 06-nummer en de aanmoediging ze allemaal te recenseren. En vervolgens, nog geen week later, het nieuws dat bij dezelfde vereniging een student tijdens de ontgroening zo hard op zijn hoofd is geslagen dat hij in het ziekenhuis belandde.

De verontwaardiging is groot. In de Tweede Kamer gaan vanuit de PvdA stemmen op om de verantwoordelijke studenten te vervolgen, ook als de jongen die de verwondingen opliep, zelf geen aangifte doet. De Rijksuniversiteit Groningen, de Hanzehogeschool en de gemeente Groningen hebben al laten weten helemaal af te willen van de jaarlijkse ontgroeningen in de stad. Een commissie moet daarop toezien.

Betekent dit het begin van het einde van een eeuwenoude traditie onder studentenverenigingen? En is de gesloten cultuur van corpsen, waar incidenten het liefst intern en in groot stilzwijgen worden afgehandeld, nog wel houdbaar?

De verplichte introductieperiode van veel studentenverenigingen ligt al langer onder vuur. Niet in de laatste plaats in Groningen waar in 1997 een eerstejaars overleed nadat hij onder dwang een liter jenever had gedronken om een plaats in een Vindicat-huis te bemachtigen. Het jaar daarna werd een commissie opgericht die adviseert over veiligheid rondom de introductieperiode.

In de jaren daarop hebben ook andere universiteiten geprobeerd de veiligheid te verbeteren. In veel gevallen maken ze gebruik van een gedetailleerde gedragscode voor introductieweken. In die van de Universiteit van Amsterdam en de Vrije Universiteit (ingevoerd in 2008) staat bijvoorbeeld dat aspirant-leden recht hebben op minimaal zes uur slaap per nacht en twee liter 'non-alcoholische dranken', verspreid over de dag. Er staat ook dat een appèl, waarbij studenten vaak lange tijd moeten staan, niet langer dan een half uur mag duren.

Of de gedragcodes worden nageleefd, is de vraag. Veel verenigingen laten studenten vooraf een contract ondertekenen waarin ze verklaren niet uit de school te klappen over de introductieweek. In sommige gevallen (bijvoorbeeld bij Vindicat) op straffe van een geldsom.

Meer lezen?

Groningen wil af van ontgroeningen na 'exorbitante incidenten' Vindicat. Lees hier het hele artikel.

Ouderejaars Vindicat-leden sloegen aspirant-lid het ziekenhuis in. Lees hier het hele bericht.

Het zwijgen van de studentengemeenschap over de banga-lijst is onacceptabel, stelt Marije van Rest, oud-lid van studentenvereniging de L.V.V.S Augustinus in Leiden. 'Ik ben vast niet de enige vrouw die denkt: Wat als mij dit was overkomen?'

Foto's van ontgroeningsrituelen, afkomstig uit de almanakken van 2016 en 2015 van de Groningse studentenverenigingen Vindicat en Albertus Magnus. Beeld Foto: UK
Exterieur van Vindicat. Beeld anp
Foto's van ontgroeningsrituelen, afkomstig uit de almanakken van 2016 en 2015 van de Groningse studentenverenigingen Vindicat en Albertus Magnus. Beeld Foto: UK

De universiteiten springen bovendien voorzichtig om met de studentenverenigingen. Ze willen de corpsen niet te hard tegen de haren in strijken: ze trekken nieuwe studenten en zijn een onder velen geliefde vorm van studentencultuur. Niet voor niets zijn de studentenverenigingen sinds augustus officieel cultureel erfgoed.

Toch grijpen onderwijsinstellingen zo nu dan in. Een van de weinige machtsmiddelen die ze hebben, is financieel. Universiteiten en hogescholen betalen bestuurders van studentenverenigingen beurzen. De TU Delft beperkte in 2008 tijdelijk de steun voor het Delftsch Studenten Corps in 2008, toen bleek dat feuten uren in ijswater moesten zitten.

Een paar jaar eerder, in 2002, sneden de Universiteit Utrecht en de Hogeschool van Utrecht tijdelijk de formele banden door met studentenvereniging Veritas, na klachten over aspirant-leden die poep in hun haar gesmeerd kregen.

Archiefbeeld uit 1986. In het kader van de ontgroening hebben zon 50 leden van de studentenvereniging I.A.N. donderdagmiddag het Amsterdamse Steve Bikoplein schoongeveegd. Hier zijn de nulde-jaarsleden bezig op een kinderspeelplaatsje. Beeld anp

Het plan in Groningen is, kortom, een volgende stap in een al langer lopend beschavingsoffensief. Tot ingrijpende veranderingen gaat dat niet leiden, zegt de in studentencultuur gespecialiseerde historicus Pieter Caljé van de universiteit Maastricht. 'Zo gaat het al eeuwen. Eens in de zoveel tijd wil men het studentenleven hervormen, dan worden er maatregelen getroffen en gaat het even beter. Maar na verloop van tijd verslapt de aandacht en gaat het er weer precies hetzelfde aan toe als altijd.'

Typerend is dat veel corpsen van nu zijn ontstaan tijdens een van de eerste maatschappelijke opwellingen om het losbandige studentenverenigingsleven aan banden te leggen. 'Dat was begin negentiende eeuw, toen bestond de ontgroening vooral uit het aftroggelen van geld van aspirant-leden', aldus Caljé. Geld dat vervolgens werd gestoken in uitgebreide diners of een bezoekje aan het bordeel. 'Veel studentencorpsen van nu zijn ontstaan uit kritiek daarop.'

Dat zich zo nu en dan (zware) incidenten voordoen bij verenigingen wil volgens de historicus nog niet zeggen dat ze afgeschaft moeten worden, of niet meer van deze tijd zijn. 'We hebben een bloeiend studentenverenigingsleven in Nederland, dat vervult een belangrijke functie: jonge mensen krijgen er een persoonlijkheidstraining.'

De omstreden ontgroeningen spelen daar een belangrijk rol in, zegt Ruben Hoekman van studentenverenigingenkoepel LKVV. 'Nieuwe leden leren over de geschiedenis en de traditie van de verengingen. Je moet er moeite voor doen: daardoor komt niet jan en alleman bij de vereniging', aldus de voorzitter. Bovendien: 'Er wordt een hele hechte band gesmeed.'

Dat laatste is het klassieke argument dat de ontberingen van ontgroeningen moet legitimeren: het gedeelde leed leidt tot levenslange kameraadschap. Volgens Caljé gaan de ontgroening,dieper dan dat: 'In de kern leren jongen mensen, in veel gevallen de toekomstige elite, macht ondergaan en macht uitoefenen.'

In die machtsverhoudingen, die vooral bij de traditionele corpsen een grote rol spelen, gaat het vaak mis. 'Je kunt er voor of tegen zijn. De vraag is of het zin heeft het te verbieden. Deze corporale cultuur is diep geworteld in Nederland, dat krijg je er niet zomaar uit.'


Groot-Brittannië

De jonge Britse studenten ondergaan ontgroeningen ('initiation ceremonies') wanneer ze zich aansluiten bij een van de universiteitscampussen of -sportclubs. De lijst van omstreden ontgroeningen en incidenten is groot, de Britse media noemt ze 'de donkere kant van het studentenleven'.

In 2010 kreeg de hockeyclub van York University een boete van 200 pond toen bleek dat studenten 'een cocktail van hondenvoer, rauwe eieren en levende goudvissen' moesten drinken. In 2012 schreef de universiteitskrant van Swansea University dat nieuwe leden van hun voetbalclub 'na het drinken van alcohol moesten braken in een emmer en vervolgens elkaar braaksel opdrinken'. In de afgelopen jaren zijn enkele studenten omgekomen nadat ze onder druk grote hoeveelheden alcohol moesten drinken. September vorig jaar begon de Britse overheid een onderzoek naar de gewelddadige en seksistische cultuur tegenover vrouwelijke studentes op universiteitscampussen nadat bleek dat 25 procent van de vrouwen te maken krijgt met aanrandingen en ongewenste intimiteiten.

De studententijd in Oxford van oud-premier Cameron blijkt ook erg Brits. Naast drugs en 'buitensporig' alcoholgebruik zou hij tijdens zijn ontgroeningsritueel 'zijn geslachtsdeel in de bek van een dood varken hebben gestoken'. Dat is te lezen in de ongeautoriseerde biografie Call me Dave.

David Cameron. Beeld anp

Frankrijk

Sinds 1998 zijn ontgroeningen die tot 'vernedering of ontering' leiden in Frankrijk verboden: overtreders riskeren zes maanden cel en een boete van 7.500 euro. Dat weerhoudt studentenverenigingen van universiteiten en 'grandes écoles' er niet van ontgroeningen ('bizutages') te organiseren.

Dat gaat incidenteel mis. In 2013 overleed een student na overmatig alcoholgebruik. In 2014 raakte een student gewond toen de naam van de studentenvereniging met bloed in zijn rug werd gegraveerd. Een rechtszaak volgde, de vereniging werd per direct opgeheven.

Uit onderzoek van Le Monde blijkt dat de meerderheid van de studenten het ontgroenen zich als positief herinneren, al wordt het ook als 'zwaar', 'vermoeiend' en 'vernederend' ervaren. Studenten die een klacht willen indienen, kunnen terecht bij een nationaal comité tegen ontgroeningen. Elk jaar krijgt dat zo'n vijftien tot twintig klachten, waarbij het vooral gaat om gevallen van mentale mishandeling en seksuele vernedering van vrouwelijke studenten.


Verenigde Staten

De 'fraternities' (of 'frat') voor mannelijke leden en 'sororities' voor vrouwelijke leden zijn te vergelijken met corporale disputen in Nederland. Sinds 1970 is elk jaar ten minste één Amerikaanse student omgekomen door een ontgroening ('hazing'), blijkt uit een studie uit 2008 van de University of Maine. In 2014 verklaarde de voorzitter van California State University dat de dood van een student was mede veroorzaakt doordat hij 29 kilometer moest lopen. Een aspirant-lid van vereniging Gamma Phi Gamma van het Wilmington College in Ohio moest na de ontgroening een testikel laten verwijderen. De studenten werden geslagen met handdoeken terwijl ze naakt op de grond lagen. Een 18-jarige student van Pennsylvania State University moest tijdens zijn 'hazing' kiezen tussen het snuiven van cocaïne of het anaal laten inbrengen van een seksspeeltje. Zijn latere zelfmoord werd gelinkt aan de ontgroening.

Verkrachting en aanranding is een groeiend probleem op Amerikaanse campussen. Gemiddeld een op de vijf vrouwen wordt tijdens haar studietijd aangerand.

Hazing in View: College Students at Risk

Lees hier het onderzoek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden