ReportageVerpleeghuizen

De corona-angst achter de dichte deuren van het verpleeghuis

Karin van Beek, coördinerend verzorgende in verzorgingshuis Prinsenhof in Gouda voor mensen met dementie.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De deuren van de verpleeghuizen zitten dicht om de kwetsbare bewoners te beschermen tegen het coronavirus. Maar het dringt er toch binnen. Er is een groot tekort aan beschermingsmateriaal, het personeel is bezorgd. ‘Dan moet je een hele afdeling met kwetsbare ouderen op slot zetten en er het beste van hopen.’

Het had een feestelijke dag moeten zijn in een van de verpleeghuizen van zorgorganisatie Fundis in Zuid-Holland. Een echtpaar zou er, ondanks hun dementie, hun 70-jarig huwelijk hebben gevierd. Maar ze raakten allebei besmet met het coronavirus. Eerst overleed de man, een dag later zijn vrouw.

Het is de bittere realiteit die de verpleeghuizen nu treft. Steeds meer huizen sluiten noodgedwongen hele woongroepen volledig af nadat er bij een bewoner corona is geconstateerd. Maar er zitten daar ook bewoners die mogelijk nog niet zijn besmet. Alleen personeel in beschermende kleding komt nog op die besmette, afgesloten afdelingen, voor de noodzakelijke verpleging.

Wachten of Magere Hein komt

Deze afsluiting moet verdere verspreiding van het virus tegengaan. Maar het betekent ook dat het voor de bewoners ‘afwachten is of Magere Hein hen komt halen’. Dat zegt Jeroen van den Oever, directievoorzitter van ouderenzorgorganisatie Fundis. 

Het aantal verpleeghuislocaties met coronabesmettingen neemt in hoog tempo toe, constateren Actiz en Verenso, de vereniging van specialisten ouderengeneeskunde. En wanneer het virus eenmaal een instelling is binnengedrongen, kan het aantal mensen dat eraan overlijdt snel oplopen. Op één Gelderse locatie zijn al zeker dertien bewoners overleden.

Goede cijfers van het aantal ‘besmette’ verpleeghuizen en het aantal slachtoffers zijn er nog niet. Verenso is die aan het verzamelen. Zeker is dat het aantal overleden verpleeghuisbewoners hoger ligt dan het officieel geregistreerde aantal van 74. Dit is omdat er in de verpleeghuizen tot nog toe maar mondjesmaat op corona wordt getest.

In dit dossier leest u de laatste ontwikkelingen en alles wat u verder moet weten over het coronavirus.

Stil leed

Het is stil leed dat zich achter de deuren van de verpleeghuizen voltrekt. ‘Corona is een oudemensenziekte’, zegt Rudi Westendorp, jarenlang internist en intensivist en sinds 2015 hoogleraar ouderengeneeskunde in Kopenhagen. ‘De meeste doden zijn 80-plus. Het gros van de mensen wordt niet op de ic opgenomen en overlijdt daar ook niet. Dat gebeurt thuis en in de verpleeghuizen. Dat zie ik niet in de beeldvorming.’

De schrijnende toestand van de 125 duizend ouderen in de verpleeghuizen noemt hij ‘onderbelicht’. Terwijl er drie vormen van angst rondwaren. Als het virus eenmaal in het verpleeghuis zit, krijg je het er niet meer uit. Westendorp: ‘Dan moet je een hele afdeling met kwetsbare ouderen op slot zetten en er het beste van hopen.’

De tweede angst is die van de medewerkers, die bang zijn dat ze zelf het virus het verpleeghuis binnenbrengen. Want je kunt de deuren van een verpleeghuis op slot draaien, de medewerkers moeten in en uit kunnen blijven gaan. ‘En als derde is er nog de angst van het personeel dat ze zelf besmet raken. Op de ic werken de medewerkers nog in afgezonderde hokjes, in verpleeghuizen wonen 125 duizend mensen, dat is niet steriel te krijgen.’

Ziekenhuisje spelen

Bij WelThuis – goed voor 800 verpleeghuisbewoners in Zuid-Holland – is er in nu vier van de zeventien locaties een uitbraak van corona. Twee bewoners zijn overleden aan het virus, drie zijn terminaal. Bij Zorgpartners in Gouda en omgeving gaat het om vier van de veertien locaties en zijn zes bewoners aan corona overleden.

Beide organisatie vrezen dat het virus nog veel meer slachtoffers gaat maken. ‘Ons zorgpersoneel is in een normale situatie vooral bezig met invulling geven aan een zinvolle dag voor onze bewoners’, zegt Margot van der Starre, bestuurslid van Zorgpartners. ‘Dit is totaal anders. We zijn hier gewoon ziekenhuisje aan het spelen, zeggen onze medewerkers.’

Groot probleem is dat veel ouderen al dagen ziek kunnen zijn voordat duidelijk wordt dat zij het virus bij zich dragen. Ze vertonen dan niet de symptomen, zoals hoesten en koorts. ‘Of ze pruttelen de hele dag al, omdat ze toch al medische problemen hebben. Hoe moet je dan weten dat iemand corona heeft?’, zegt Westendorp.

Moeilijke gesprekken

‘Als een bewoner aan het hoesten is, dan testen we hem’, zegt bestuurder Van der Starre. Valt de test positief uit, dan wordt de woongroep afgesloten. Daar wonen zes bewoners, die een eigen kamer hebben, maar het grootste gedeelte van de tijd zitten ze in de gemeenschappelijke woonkamer. ‘We meldden de situatie dan aan de familie van die bewoners. Dat zijn moeilijke gesprekken.’

Van der Starre begrijpt dat deze praktijk mensen kan schokken. ‘We kunnen niet anders’, legt ze uit. ‘We denken heus niet van: we sluiten ze op, word dan maar allemaal ziek. Het liefst willen we natuurlijk deze besmettingen voorkomen. Maar het gaat vaak ook om bewoners met een vergevorderde dementie. Omdat die vaak zo dicht op elkaar zitten, kun je haast niet voorkomen dat ze elkaar aansteken.’

Dwaalgedrag

Veel bewoners met dementie vertonen bovendien dwaalgedrag, zij zijn nauwelijks op hun kamer te isoleren. ‘Met iemand met dementie kun je geen afspraken maken’,  zegt Van den Oever.  ‘Moet je dan iemand gaan fixeren? Of platspuiten? Dat hebben we jaren geleden al uitgebannen.’

‘Sommige bewoners hebben door dat er iets aan de hand is, dat het anders is dan anders’, zegt Miranda Schouten, directeur van WelThuis. ‘Anderen ontgaat het volledig.’ ‘De sfeer is veel rustiger door het bezoekverbod. Normaliter zijn zulke afdelingen als een duiventil, zo veel mensen gaan er in en uit, zoals mantelzorgers en vrijwilligers. Door de welhaast serene rust die er nu heerst, kunnen de verpleegkundigen en verzorgenden veel extra aandacht geven aan de bewoners.’

WelThuis heeft dagelijks contact met de familie van de bewoners op de afgesloten besmette afdelingen. ‘Voor hen is het heel heftig, maar er is ook begrip’, zegt Schouten. ‘We proberen hen zo goed mogelijk mee te nemen in wat er aan de hand is en hoe het met hun familielid gaat. Soms kunnen bewoners opeens enorm ziek worden.’

Locatie opgeven

Soms proberen verpleeghuizen een bepaalde afdeling of hoek van de instelling af te sluiten, in de hoop dat een ander deel van de instelling dan niet wordt geraakt. Als dat ook niet blijkt te werken, ‘moeten we een hele locatie opgeven’, zegt Van den Oever. ‘Dat is nu helaas bij twee van onze zeventien verpleeghuizen het geval.’

Bij WelThuis zijn op één van de vier besmette locaties al vier woongroepen (van elk zo’n acht personen) geïsoleerd. Daarnaast heeft zorgorganisatie een speciaal covid-19-centrum geopend in Zoetermeer, met 32 plekken. Tien besmette bewoners uit andere locaties zijn ernaartoe verhuisd.

Medewerkers mogen alleen in beschermende kleding de besmette woongroepen betreden. Maar ook de verpleeghuizen lijden onder een tekort aan beschermingsbrillen, mondkapjes, handschoenen en schorten. Daarom wordt de zorg zo efficiënt mogelijk geboden door een vast team.

De bewoners moeten uit bed worden geholpen, hun medicijnen krijgen, worden gewassen en aangekleed. Ze moeten voldoende te eten en te drinken krijgen. Er moet voldoende bezetting zijn om bewoners met bijvoorbeeld de beeldtelefoon contact te kunnen laten maken met hun familie buiten.

‘Bedenk wel dat onze medewerkers in die beschermende kleding tijdens hun dienst niet kunnen eten en drinken, en ook niet naar het toilet kunnen. Dat is enorm zwaar’, zegt Van der Starre. ‘De druk op ons personeel is dus enorm gestegen. Ik heb zoveel respect voor wat ze doen, ze zijn helden. Hun werk is zwaar, net zoals nu in het ziekenhuis.’

Het nijpende gebrek aan beschermingsmiddelen heeft tot een bizarre paradox geleid, vertelt Van den Oever. ‘Het personeel werkt nu liever op de bevestigde corona-afdelingen dan op afdelingen waar officieel nog niemand het virus heeft opgelopen.’ Dan krijg je tenminste beschermende kleding.

Niet maakbaar

Het isoleren van woongroepen in verpleeghuizen is niet nieuw. Het gebeurt ook bij uitbraken van bijvoorbeeld het norovirus. Met dit belangrijke verschil: aan corona overlijden veel meer mensen – en vooral oudere kwetsbare verpleeghuisbewoners – dan aan het norovirus.

De meeste ouderen in de verpleeghuizen blijven niettemin nuchter onder alle veranderingen, denkt Rudi Westendorp. ‘Het leven is niet maakbaar’, zouden ze zeggen, ‘jullie dromen nog dat jullie iedereen kunt redden, maar wij hebben al zo veel meegemaakt.’ Natuurlijk willen zij niet dood, zegt de hoogleraar, maar als het einde komt, dan komt dat.

‘Wij zetten Nederland op z’n kop om oude mensen te redden, maar wat vinden ze eigenlijk daar zelf van? Hun kleinkinderen kunnen weken niet naar school, hun zoon of dochter gaat failliet. Vinden ze het dat allemaal waard? Die discussie moet op gang komen, ook die proportionaliteit moet beter in beeld.’

Publiek debat

Het is een moeilijk gesprek waar de samenleving nog niet aan toe lijkt. Het is nu vooral zaak om de besmettingen in de verpleeghuizen zo veel mogelijk voorkomen. ‘Bijvoorbeeld door zo lang als nodig is het bezoekverbod in het verpleeghuis te handhaven, hoe pijnlijk die maatregel ook is’, zegt Nienke Nieuwenhuizen, voorzitter-bestuurder van Verenso. 

Het schrikbeeld is Spanje, waar in sommige verpleeghuizen de bewoners aan hun lot zijn overgelaten. Daar zijn bewoners dood in bed aangetroffen. ‘Zoals Spanje, dat zal bij ons niet gebeuren’, zegt Miranda Schouten van WelThuis. ‘Dat nooit, zeg ik als zorgbestuurder.’

Hoe huisartsen nu de kwetsbare ouderen bellen: voor de makkelijke én heel moeilijke vragen
Nu veel ouderen alleen zitten, bellen artsen hun kwetsbare patiënten op om te vragen naar hun toestand en hun zorgwensen. Ook de grote vragen worden daarbij niet geschuwd.

In de Madrileense bejaardenhuizen voltrekt zich een stille tragedie
Bij instellingen voor ouderen rijden lijkwagens af en aan, maar nieuws over hun opa of tante krijgen de bezorgde Spanjaarden nauwelijks. Door de corona-epidemie is het zorgpersoneel te druk om de telefoon op te nemen. Gelegenheid om afscheid te nemen is er al helemáál niet. ‘Dit is de grootste brandhaard van Madrid.’

De belangrijkste grafieken en kaarten over de uitbraak van het coronavirus op een rij

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden