De consequenties van peentjes zweten in de winter

De uitzonderlijk hoge temperaturen bezorgen kledingwinkels, landbouwers en reisorganisaties slapeloze nachten. En hoe is het met de bijen, muggen en vogeltjes? En de hooikoortspatiënten?

Door het warme weer zijn bijen al op zoek aan het gaan naar nectar

Asperges als winterkost

Een sector die misschien wel het meest te maken heeft met hitte, regen, kou of juist het uitblijven daarvan, is de land- en tuinbouw. Bij uitstek een beroepsgroep die werkt met de seizoenen. Toen het afgelopen juni bijvoorbeeld extreem warm was, stonden de boerenvakbladen vol artikelen als: 'Hittetips voor akkerbouwers', 'Droogte laat zich gelden op de graanmarkt' en 'Beperk hittestress voor varkens: 5 tips'. Nu, nauwelijks een half jaar later, zijn dit de leeshits onder boeren: 'Warme weer bedreigt fruitteelt', 'Slechte temperaturen voor wortelen' en 'Bizar! Asperges steken voor tweede keer de kop op'.

Toch heeft de lauwe decembermaand vooralsnog geen nadelige effecten op het platteland, zegt Maarten Leseman namens boerenbrancheorganisatie LTO. Maar - want er is een duidelijke maar - er is wel degelijk angst voor wat komen gaat. 'Zo hoor ik van fruittelers dat ze bang zijn voor een extreme weersomslag straks. In tegenstelling tot koudere jaren, zijn hun bomen nu nog onvoldoende afgehard. Dat betekent dat alle sapstromen nog lopen. Als het straks in één keer hard gaat vriezen, zullen veel bomen kapot gaan, wat niets minder dan een ramp zou zijn.'

Ook op andere delen van het platteland liggen legio ongemakken in het verschiet. Denk aan de aspergeboeren, die normaal in april of mei oogsten, en nu, hoogstwaarschijnlijk zonder succes, al rond Kerst hun waar moeten slijten. Of akkerbouwers, voor wie het uitblijven van vorst stuggere aarde in het voorjaar betekent, wat ploeger moeilijker maakt. Veeboeren kunnen op hun beurt nadeel ondervinden van hogere voedselprijzen door bijvoorbeeld een verlate graanoogst, of van de miljoenen extra vliegen die hun stallen zullen belagen.

Het lauwe weer kan ook tot onvoorziene rampen leiden. In Friesland werd elf maanden geleden bijvoorbeeld het Actiecomité Muizenschade opgericht. Mede vanwege het warme weer in de zomer van 2014 en het uitblijven van strenge vorst die winter, zagen boeren tot wel 150 kilo muis per hectare in hun landbouwgrond rondkrioelen. Een absolute plaag die voor sommige boeren een schadepost betekende van 100 duizend euro.

Jarl van der Ploeg

Afgeladen reepjes kunstsneeuw

Een zachte winter betekent ook: een slecht seizoen voor wintersporters, een slecht seizoen voor wintersportgebieden én een slecht seizoen voor reisorganisaties. Niemand loopt immers warm voor een dun streepje kunstsneeuw op een verder groene helling, die ook nog afgeladen is met medeskiërs. Toch is die situatie momenteel realiteit. Aan de zuidkant van de Alpen is nog nauwelijks sneeuw gevallen en ook in populaire skilanden als Frankrijk en Oostenrijk is er onder de 2.000 meter eigenlijk geen echte sneeuw te vinden. Pas in het begin van het nieuwe jaar daalt de sneeuwgrens naar een gewenste 1.000 tot 1.300 meter, verwacht Weerplaza.

Sommige reisorganisaties, zoals Thomas Cook, Neckermann en Sunweb, waren de afgelopen weken dan ook druk met het omboeken van de door hen georganiseerde reizen, vanwege hun zogenoemde skigarantie. Geen sneeuw = gratis omboeking naar een ander, sneeuwrijker gebied. Sunweb laat weten dat het de afgelopen weken 'enkele honderden mensen' heeft omgeboekt. Hoeveel geld dat heeft gekost, wil de organisatie niet zeggen.

Toch waren er dit jaar niet significant minder boekingen dan een jaar geleden. Sterker nog: eerder deze maand sprak de ANWB de verwachting uit dat er komend seizoen meer dan een miljoen Nederlanders op wintersport gaan, beduidend meer dan de afgelopen drie jaar. Wel merken de reisorganisaties dat er een lichte verschuiving gaande is van boekingen in de kerstvakantie naar meer sneeuwzekere perioden begin volgend jaar. Klanten anticipeerden op een matige december. Ook dat blijkt uit cijfers van ANWB: verreweg de meeste Nederlanders vertrekken pas in februari richting de sneeuw.

Overigens spelen wintersportgebieden zelf ook en masse in op de veranderende omstandigheden. De afgelopen weken draaiden de Zwitserse, Franse en Oostenrijkse sneeuwkannonen overuren. Bovendien wordt hard gewerkt aan nieuwe snufjes. Zo test het populaire wintersportgebied Tirol de zogenoemde sneeuwwolkmaker: een kunstmatig geproduceerde wolk uit de koker van de universiteit van Wenen. Voordeel: de poedersneeuw uit zo'n wolk is beter van kwaliteit dan de harde nepsneeuw uit kanonnen, en bovendien veel energiezuiniger.

Jarl van der Ploeg

Nepsneeuw in de Alpen. Beeld afp

Bijen op zoek naar nectar

Door het zachte weer hebben dieren de drang om te doen wat ze normaal in het voorjaar doen. Dat blijft niet onopgemerkt. Maar een overschot aan muggen, daar hoeven we niet bang voor te zijn, stelt boswachter Marcel Kwant alvast gerust. Dat wil zeggen, als het de komende weken tenminste nog wil gaan vriezen, zoals wordt beloofd. Kwant: 'De muggen gaan bijna allemaal dood als het vriest. Als het straks dan nog even hard gaat vriezen dan gaan ook de eitjes van muggen, als die er al zijn, dood.'

De natuur is in de war door de zachte decembermaand. Vogels als de zwartkop en de tjiftjaf, die bij koud weer wegtrekken, zouden kunnen overwinteren in Nederland. 'Je ziet ook dat het aantal ijsvogels toeneemt', zegt Albert de Jong, van Sovon Vogelonderzoek.

Het is mogelijk om eieren tegen te komen van blauwe reigers, of van aalscholvers. Er zouden zelfs al jonge eendjes zijn gesignaleerd. Maar het is nu ook weer niet zo dat vogels massaal in de winter zijn gaan broeden, zegt De Jong. 'Broedende dieren zijn uitzonderingen. Maar zodra het gaat vriezen, hebben die wel een probleem en zal er een hoop verloren gaan.'

Imkers blijven zich dezer dagen verbazen over bijen die met stuifmeel de kast binnenvliegen. De koningin die actief blijft en eitjes legt, wordt gezien als 'exceptioneel'. Normaal gaan bijen met koud weer in winterrust en verblijven ze op een plek waar ze zich samen warm kunnen houden. Ze raken nu veel te snel door hun wintervoorraad heen.

'Je merkt dat, als de temperatuur een graad of 12 is, ze soms uitvliegen en zelfs op zoek gaan naar nectar in bloemen die er in negen van de tien gevallen nog niet is', zegt Kwant. 'Ik weet niet of het een probleem is. De natuur is flexibel. Ik maak mij geen zorgen over de dieren als het ook in de komende jaren wat zachter is in de winter.'

Lennart Klem

Bij op zoek naar nectar in een Kerstbloem. Foto is genomen in Hanau, dichtbij Frankfurt Beeld reuters

Nu al 'bizar veel' pollen

Slecht nieuws voor de hooikoortspatiënt: door de warme decembermaand is het pollenseizoen veel vroeger begonnen dan gewoonlijk. Bij de website pollennieuws.nl kwamen dinsdag al meer dan honderd meldingen binnen van hooikoortspatiënten die last hadden van allergische klachten.

De hooikoortsklachten lijken vooral te wijten aan twee boomsoorten, de hazelaar en de niet-inheemse els. Letty de Weger, onderzoeker aan het Leids Universitair Medisch Centrum, voert wekelijks pollentellingen uit op luchtmonsters. Daarin doken de afgelopen weken tientallen pollen op van hazelaars en elzen. De Weger: 'De eerste pollen doken al half december op, dat is echt uitzonderlijk vroeg, vooral voor de hazelaar. Die staat meestal pas midden januari in bloei.'

'Bizar', noemt ook bioloog Arnold van Vliet van de Wageningen Universiteit de hoge pollenconcentraties. 'Sinds 1890 worden al waarnemingen gedaan, maar zo vroeg hebben we de bloeiperiode nog niet op deze schaal gezien.' Van Vliet vermoedt dat niet alleen de warme decembermaand de vroege bloei heeft veroorzaakt: ook de lichte vorst in oktober speelt een rol. 'Voor planten was dat waarschijnlijk een signaal dat de winter achter de rug was en de lente kon beginnen.' Met een december die warmer was dan de gemiddelde aprilmaand, voldeed het weer perfect aan deze verwachting.

Bij hooikoorts reageert het afweersysteem op onschuldige pollen van grassen en bomen, wat leidt tot de bekende loopneus en rode ogen. Zo'n 5 procent van de bevolking reageert op de hazelaar en els, die nu in bloei staan. Dat is slechts een kwart van het totaal aantal hooikoortspatiënten. Volgens Herman van Wissen van pollennieuws.nl is het aantal meldingen dan ook veel lager dan tijdens het hoogseizoen.

Van Vliet verwacht dat het pollenseizoen zal aanhouden en dit jaar per saldo dus langer duurt. 'Maar hoe het precies verloopt, is moeilijk te zeggen.'

De Weger en Van Vliet roepen mensen op hooikoortsklachten te melden bij een speciaal meldpunt, allergieradar.nl. Zo kunnen de onderzoekers het uitzonderlijke hooikoortsjaar nauwkeurig in kaart brengen.

Mickey Steijaert

Winterjassen voor een prikkie

'Het extreem zachte weer is echt de grootste klap geweest', analyseerde warenhuis V&D vorige week de hoofdoorzaak van de huidige malaise. Wie koopt er immers handschoenen en shawls als de temperatuur uitnodigt tot witbier op het terras? En dat terwijl de wintercollectie een belangrijke is in de modewereld, al was het maar omdat een dikke winterjas beduidend duurder is dan een korte broek.

'Er zijn twee bedrijven in de modebranche die binnen een week uitstel van betaling hebben aangevraagd: Macintosh en V&D', zegt directeur Sander van Golberdinge van Detailhandel Nederland. 'Dat ligt uiteraard niet aan een warm seizoen alleen, maar ik durf wel te zeggen dat als we dit jaar vier seizoenen volgens het boekje hadden gehad, die bedrijven het einde van het jaar gewoon hadden gehaald.'

Het is een probleem dat in de hele modebranche speelt, zegt Gino Thuij van onderzoeksbureau van GfK. 'Er wordt deze maand beduidend minder verkocht dan een jaar geleden, want het is te warm. De verwachting is dat kleding- en schoenenwinkels dit jaar 2 procent minder verdienen dan vorig jaar. En 2014 was al niet goed. Dus samenvattend: het is niet best, deze warme winter.'

Bovendien is de ellende in de modebranche nog verre van voorbij, want net nu het koud dreigt te worden, beginnen de eerste uitverkopen al. Weg potentiële winst.

De uitverkoop dan maar uitstellen? Onverstandig, zegt Van Golberdinge. Het is immers de manier bij uitstek om de in december verzadigde kopers toch weer richting de winkelstraten te lokken. Wel is het waarschijnlijk dat de kortingen dit jaar lager uitvallen, omdat winkeliers zullen proberen toch nog een fatsoenlijk marge te pakken op hun winterkleren.

Een structurele oplossing om de scheefgegroeide verhouding tussen de seizoenen buiten en die in de winkels te herstellen, bestaat overigens wel. Zo zijn het vooral merken als H&M en Zara - merken waarvan collecties zes weken lopen in plaats van de klassieke vier maanden - die minder last hebben van het weer. Verkopen zij hun winterjassen niet in november, dan is er in januari gewoon weer een nieuwere collectie, waarvoor de klant met liefde het volle pond betaalt.

Jarl van der Ploeg

Exterieur van het distributiecentrum van warenhuis V&D Beeld anp

Warmterecord verpulverd

Afgelopen maand was de warmste decembermaand ooit gemeten, aldus cijfers van het KNMI. Sinds 1901 was de decembermaand van 1974 de warmste met een gemiddelde temperatuur van 7,3 graden Celsius. Dat record is verpulverd: afgelopen maand was de gemiddelde temperatuur 9,5 graden. Deze december was zelfs warmer dan een gemiddelde aprilmaand (9,2 graden). Ook verliep de maand in een groot deel van het land geheel vorstloos - een unicum.

Dit alles is volgens het KNMI vooral het gevolg van een constante zuidwestenwind, die continu hete lucht uit Afrika en de Cariben onze kant op blaast. De windrichting is al wekenlang hetzelfde. Draait deze naar het noorden of oosten, dan wordt veel koudere poollucht aangevoerd en zal het snel afkoelen. Het ziet er echter niet naar uit dat de wind snel zal draaien. Daardoor zal het hoogstwaarschijnlijk ook tijdens de jaarwisseling uitzonderlijk warm zijn.

Of de wind in januari wel draait en we alsnog een strenge winter krijgen, is nog onmogelijk te zeggen.

Mickey Steijaert

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden