De congrestoespraken passen zo in een klassiek retorisch schema

Ariejan Korteweg in Utrecht

.

Beeld de Volkskrant

Het zou kunnen - Michael Burke zegt het met enige aarzeling aan het einde van onze ontmoeting in een koffietent op Utrecht CS - dat je de congrestoespraken van afgelopen weekeinde in een klassiek retorisch schema kan passen. We spreken af daar morgen op terug te komen.

Burke spreekt over retorica alsof hij de nucleaire knop in handen heeft. Een schatkist aan kennis noemt hij het. Die niet in verkeerde handen mag vallen. De studenten die hij als hoogleraar in de retorica aan het University College Roosevelt in Middelburg onderwijst, wil hij graag de finesses leren: 'Verhalen vertellen, zoals er rond het kampvuur ook altijd één is bij wie de anderen aan de lippen hangen.'

Retorische kwaliteiten

Maar politici bijscholen, of advocaten? Zodat ze er beter in worden elkaars drogredenen te herkennen? 'Daar moet de wetenschap uit de buurt blijven', vindt Burke. Zoals hij ook per se niet wil dat in deze column iets van zijn politieke voorkeur doorklinkt.

Deze week deelt Burke iets van zijn kennis met Haagse speechschrijvers, de mensen die onze politici hun woorden in de mond leggen. Dat was reden hem op te zoeken: hoe is het eigenlijk gesteld met hun retorische kwaliteiten? Wat kan er beter?

Vooropgesteld moet worden dat je de retorica nooit meer het niveau krijgt van het Europa tot aan de 18de eeuw, toen het vak als een van de drie basisvaardigheden op school werd onderwezen. Met de Verlichting - alles moet waarneembaar zijn - kwam daaraan een einde.

Michael Burk: simpel past bij Nederland.

Kairos

Zodoende zitten wij met Rutte, Wilders en Buma. Al is Burke daar helemaal niet zo somber over. Je hebt de simpele, de middelste en de hoge stijl, legt hij uit. 'In Nederland wordt overwegend de simpele stijl gebruikt. Dan hou je het inhoudelijk eenvoudig, maak je weinig gebruik van emoties en beperk je de stijlfiguren.' Dat past bij de landsaard. Van 'hoge bomen vangen veel wind' of 'de kop boven het maaiveld uitsteken' bestaan volgens hem niet eens Engelstalige equivalenten.

Het draait allemaal om kairos: ken je toehoorders, weet waar ze ontvankelijk voor zijn. Burke, Engelsman van geboorte, noemt het strike while the iron is hot. Soberheid is wat de mensen willen. En dat krijgen ze. Enargeia, de visuele beschrijving, zie je zelden, zegt Burke. Pechtold probeerde het, toen hij in de Kamer met een stapel rapporten wapperde: 'Of zijn er soms nog niet genoeg onderzoeksresultaten?' Baudet deed het, door in een kogelwerend vest aan te treden. Burke juicht zoiets toe, maar heeft nog liever zulke sterke visuele beschrijvingen dat objecten overbodig zijn.

Cicero: drie stijlen

Stijlfiguren

Krol, die eerder deze maand de 81-jarige betovergrootmoeder Nelleke uit Breda met haar hele familie naar de publieke tribune haalde om aanschouwelijk te maken dat veel mensen met moeite de eindjes aan elkaar knopen, deed ook aan een soort enargeia. Het doet Burke denken aan Trump, die dreigde een flirt van Bill Clinton op de eerste rij te plaatsen tijdens een debat.

Zo komen alle stijlfiguren langs, voor wie ze weet te herkennen. Als Rutte zegt dat hij de laatste is die Buma wil afschilderen als een pruilende peuter, gebruikt hij een paralipsis - ergens aandacht voor vragen door te doen alsof je het negeert. Trump deed hetzelfde met Kim Jong-un: 'Ik noem hem toch ook niet klein en dik.'

De volgende dag blijkt Burke de knopen te hebben doorgehakt: Segers, Rutte en Baudet, politieke hoofdrolspelers van het afgelopen weekeinde, passen naadloos in de stijlcategorieën die Cicero al onderscheidde. Segers is volgens Burke de man van de simpele stijl, het humile van de Romeinen. 'Eenvoudig, amper stijlfiguren, korte zinnen. Hij spreekt bovendien zacht en nederig, zijn achterban kan van hem iets leren.'

Baudet: begrijpt zijn achterban hem? Beeld anp

Behagen

Rutte hanteert de middenstijl, mediocre. 'Hij gebruikt meer ornamenten en stijlfiguren en wat humor. En hij is los van papier. Hij schakelt van conversatietoon naar die van redenaar. Zijn doel is te behagen en daar komt zijn aanhang voor.'

Baudet is dan - met Jesse Klaver - een gebruiker van de grote, verheven stijl, de supra. 'Dat is on-Hollands eigenlijk. Je merkt dat hij klassiek geschoold is. Maar hij luisterde ook, net als Klaver, goed naar Obama. Hij gebruikt veel stijlfiguren, houdt vast aan de metafoor van water, wil een beweging veroorzaken. De vraag is wel of die stijl past bij een breed publiek. Begrijpen die wat wordt gezegd als hij het over een tijd van dissonantie heeft?'

Want als de kairos niet op orde is, ben je kansloos.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.