De conflicten stapelen zich op: Europa krijgt nieuwe kloof tussen Oost en West

Polen en zijn buurstaten zetten de rechtsstaat op de tocht, stelt de Europese Commissie. Hoe lang verdragen de westelijke lidstaten dit gedrag nog?

Poolse demonstranten met een spandoek 'stop de islamisering' tijdens een protest vorig jaar in Frankfurt (Oder), Duitsland. Foto epa

De conflicten in Europa tussen Oost en West stapelen zich op. Elke week is er iets: een dreigement, een strafmaatregel, een woordenwisseling. Het gaat over grote, principiele zaken: de onafhankelijkheid van rechters, de vrijheid van universiteiten, de opvang van vluchtelingen en zelfs het kappen van oerbossen. De ergernissen nemen alleen maar toe, niet af. Op het continent wordt een nieuwe breuklijn zichtbaar en de vraag is wanneer het moment van buigen of barsten komt, en voor wie.

Woensdag sloeg de Europese Commissie alarm: er komt een eind aan de rechtstaat in Polen als de rechts-nationalistische regering daar doorgaat rechters onder politieke controle te brengen. Brussel bespreekt zelfs de mogelijke inzet van de 'nucleaire optie', een procedure die voorziet in het schrappen van het EU-lidmaatschap. Volgens EU-Commissaris Frans Timmermans komt die 'zeer dichtbij'. Vorige week stapte de Commissie al naar de Europese rechter om Polen te dwingen te stoppen met het kappen van een beschermd oerbos.

Wrijving

En het is niet alleen Polen. Tegen Hongarije lopen strafprocedures omdat de conservatieve regering van premier Viktor Orbán de vrijheid wil beknotten van met buitenlands geld gefinancierde ngo's en universiteiten. Ten slotte is zowel Polen, Hongarije als Tsjechië voor de rechter gedaagd vanwege hun weigering net als andere EU-staten asielzoekers op te nemen.

Het is een hele waslijst van wrijvingen in de Europese Unie tussen oost en west, nieuwe en oude lidstaten. Volgens de Europese Commissie staan Europese democratische waarden en wetten op het spel: de scheiding der machten, de bescherming van het milieu, het vrije verkeer van kapitaal, het recht op onderwijs en het solidariteitsbeginsel. In 1989 maakte Midden- en Oost-Europa zich los uit het Sovjetblok, in 2004 traden ze toe tot de EU. De Tsjechische schrijver en oud-president Václav Havel sprak van een 'terugkeer in de schoot van Europa'. Maar wat ooit de armste en jongste tak van de Europese familie was, groeit snel uit tot de meest tegendraadse en rebelse.

Een man draagt een bordje met de tekst: 'Ik was ook een vluchteling' bij een protest van vluchtelingen in Hongarije. Foto afp

Mentale kloof

Dit was te merken bij het aantreden van de Franse president Emmanuel Macron - toegejuicht in West-Europa, gewantrouwd in de oostelijke lidstaten. Hij verweet de laatste dat zij de EU gebruiken als een 'supermarkt', waaruit ze alle lusten en rechten willen hebben en niet de lasten en plichten. Het leidde tot ruzie met de Poolse premier Beata Szydlo. Zij betichtte Macron van 'vijandigheid'. Het IJzeren Gordijn is weg, in plaats daarvan is er een mentale kloof aan het ontstaan.

De regeringen in Warschau en Boedapest zijn ultraconservatief en -nationalistisch. Ze willen een scherpe breuk met het nog niet zo verre verleden, toen Polen en Hongarije satellietstaten waren van de communistische Sovjet-Unie. Brussel is voor hen 'het nieuwe Moskou', dat de net herwonnen nationale soevereiniteit bedreigt. De Poolse regering is ervan overtuigd dat de rechterlijke macht nog vol oud-communisten zit en die moeten daar weg - vandaar de justitiele hervormingen. Voorts willen Polen en Hongarije geen moslims opnemen. Die bedreigen het homogene en christelijke karakter van hun samenlevingen, heet het.

Het is een belevingswereld die tamelijk ver afstaat van West-Europa. Hoewel daar populistische partijen zijn die ook sceptisch staan tegenover EU en moslimimmigranten, zijn er weinigen die net als de Poolse minister van Buitenlandse Zaken zullen schamperen over fietsers, vegetariërs, pleitbezorgers van hernieuwbare energie en seculieren.

Premier Orbán van Hongarije. Foto afp

Sleutelen aan het politieke systeem

Timmermans herhaalt steeds dat het niet om links of rechts gaat. In levendige democratieën wisselen meerderheden geregeld. Er ontstaat pas een probleem als regeringen gaan sleutelen aan het politieke systeem, met het doel oppositie en andere tegenkrachten structureel uit te schakelen.

Zo veranderde Orbán de kieswet zo dat hij in 2014 een tweederdemeerderheid won met een relatief gering aantal stemmen: 2,3 miljoen stemmen op een totaal van 8 miljoen. Die tweederdemeerderheid gebruikte Orbán vervolgens om de controle te krijgen over parlement, media en overheidsinstellingen. De geestverwante Poolse regering nam vanaf het begin de rechters in het vizier.

Brussel ziet dit als een 'dreiging voor het systeem' van de rechtstaat en de pluralistische democratie - kernwaarden in de EU, waarvoor elke lidstaat bij toetreding in vrijheid heeft getekend. Timmermans ligt nu anderhalf jaar overhoop met Warschau. Dat reageert nauwelijks meer op zijn verzoeken om te praten. Escalatie dreigt. Wie niet luisteren wil moet voelen, roept men in Italië en andere westelijke lidstaten.

Frans Timmermans. Foto epa

Lees meer over de kloof tussen West- en Oost-Europa

Als de door de Poolse regering voorgestelde hervorming van de rechterlijke macht wordt uitgevoerd, betekent dat het einde van de rechtsstaat in Polen. De Europese Commissie dringt erop aan de nieuwe wetten op te schorten. Gebeurt dat niet, dan kan de Commissie volgende week besluiten naar de Europese rechter te stappen, waarschuwde woensdag EU-commissaris Frans Timmermans. (+)

Het Poolse parlement, waar regeringspartij PiS een meerderheid heeft, krijgt binnenkort veel invloed bij het benoemen van rechters. 'Als deze wetten erdoor komen, is de Poolse rechtsstaat ontmanteld.' (+)

De gemoederen lopen woensdag in Brussel hoog op tijdens een debat over het Hongarije van de ultrarechtse premier Orbán. Zijn nieuwe hogeronderwijswet noopt de Commissie tot een strafprocedure. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.