De componist als 'kip in de koolsoep'

In het Gergjev-festival is vanavond de beurt aan Prokovjev die Stalin wilde eren met zijn composities en daarvan ongelukkig werd....

Van onze medewerker Jaco Mijnheer

Valeri Gergjev, de chefdirigent van het Rotterdams Philharmonisch Orkest (RPhO) viert dit seizoen zijn vijftigste verjaardag, zijn 25-jarig dirigentenjubileum én zijn vijftienjarige verbintenis met het orkest. Gisteren begon in de Doelen het zevende Gergjev-festval met dit meer Valeri Gergjev als thema.

Was de openingsdag gewijd aan Stravinsky als componist van rituelen, vandaag is het de beurt aan Prokofjev als stalinistisch propagandist. Tussen 1937 en 1953, na zijn terugkeer uit Parijs, waar hij lange tijd gewoond had, schreef Prokofjev zo'n twintig stukken ter verheerlijking van Stalins politiek.

Drie daarvan, waaronder Het Verhaal van een Echte Man (zijn laatste opera uit 1948), worden vanavond door Gergjev uitgevoerd. De dirigent pleit voor een waardering van de muziek, los van de ontstaansgeschiedenis: 'We luisteren nu toch ook naar Beethovens Eroica zonder aandacht te besteden aan Napoleons invloed op het werk?'

Prokofjev stukken werden niet altijd goed ontvangen. In de gigantische Oktobercantate die hij schreef voor de twintigste verjaardag van de Revolutie, omlijstte hij teksten van Marx en Lenin met de socialistisch-realistische klanken van machinegeweren en sirenes. Toch hoorden Sovjet-censoren er een 'vulgair-linkse tendens' in.

Of neem zijn opera Semjon Kotko, over de bezetting van de Oekraïne in 1918 door de Duitsers. De bezetter wordt als een woesteling afgeschilderd. Volgens collega-componist Dmitri Sjostakovitsj is Prokofjevs typering van bolsjewieken en partizanen 'ideologisch zeer consequent'.

Maar tijdens de voorbereidingen voor de première wordt regisseur Meyerhold gearresteerd en lukt het Prokofjev wegens het plotseling veranderde politieke klimaat (Stalin heeft toenadering gezocht tot Hitler) pas een vervanger te vinden, nadat anonieme vijanden de plaats van de Duitsers hebben ingenomen.

Soms blijft Prokofjev wél overeind op het ideologische drijfzand: Zdravitsa, zijn verjaardagscantate voor Stalin, is uit luidsprekers op menige Moskouse straathoek te horen.

Volgens musicologe Saskia Törnqvist, die de ontvangst van de muziek van Sjostakovitsj in de Nederlandse pers onderzocht, was de ondoorgrondelijke beoordelingscriteria het meest angstaanjagend van Stalins cultuurpolitiek: 'Je kon de ene dag verguisd worden en de volgende weer een eervolle vermelding krijgen. Het was een sadistisch kat-en-muisspel .'

Maar in de nog altijd omstreden Getuigenis van Sjostakovitsj heet het dat Prokofjev uit pure berekening terugkeerde naar het moederland: kunst uit de Sovjet-Unie raakte in de mode in het Westen, terwijl aan de andere kant de Russische autoriteiten hem iets te afstandelijk begonnen te bejegenen.

Maar hij gokte mis en kwam, in de woorden van Sjostakovitsj, 'als een kip in de koolsoep' terecht. Uiteindelijk werd hij in een resolutie van de communistische partij beschuldigd van 'formalistische perversies en anti-democratische tendensen'. Zelfs Het Verhaal van een Echte Man, Prokofjevs opera over een heldhaftige Sovjet-piloot, ongeschikt verklaard wordt voor het Sovjet-publiek.

Volgens Asadour Santourian, artistiek manager van het RPhO, was Prokofjev een politieke naïeveling, die best zijn burgerplicht wilde doen, maar vooral graag problemen met zijn composities wilde omzeilen. Valeri Gergjev heeft zich niet echt in de kwestie verdiept. Hij vindt dat Prokofjev gewoon goede muziek schreef. Santourian: 'Gergjev houdt zich helemaal niet met politiek bezig. Eigenlijk heeft hij zelf ook wel iets naïefs.'

Prokofjev, Het Verhaal van een Echte Man, Zdravitsa en Oktobercantate door solisten, koor en orkest van het Mariinsky Theater o.l.v. Valeri Gergjev. Rotterdam, De Doelen, 13 september. Dagprogramma v.a. 13 uur met film, lezing en theater, ook in Lantaren/Venster.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden