De complottheorieën blijven rondzingen

‘Deal hield Karadzic uit handen van Tribunaal.’..

Van onze verslaggeefster Leen Vervaeke

AMSTERDAM Ik was er zelf bij toen de deal gesloten werd, zei Vladimir Nadezdin, een voormalige medewerker van de Servische president Milosevic, in 2007. ‘Het was een stuk papier in A4-formaat met het officiële logo van de Republika Srpska.’

De afspraak waarover hij het heeft, zou de reden zijn dat Radovan Karadzic, die maandag werd gearresteerd, dertien jaar op vrije voeten kon blijven. Het A4’tje werd volgens Nadezdin ondertekend door Karadzic en Richard Holbrooke, de Amerikaanse onderhandelaar in de Dayton-vredesonderhandelingen. Die beloofde Karadzic immuniteit, op voorwaarde dat Karadzic zich uit het politieke en openbare leven terugtrok.

Het is een hardnekkige theorie, niet alleen geuit door Nadezdin, maar ook door Karadzic’ familie, Servische en Bosnische politici, en Karadzic zelf. Maar toen een kopie van het A4’tje opdook, werd die snel ontmaskerd als een amateuristische vervalsing. Holbrooke zelf ontkende de afspraak in alle toonaarden. De deal kon nooit worden bewezen.

Niet dat dit de complottheorieën deed verstommen. Want andere aanvaardbare verklaringen voor het feit dat Karadzic jarenlang de Servische, Bosnische en internationale veiligheidsdiensten wist te verschalken, waren er niet.

Hoe anders te verklaren dat Karadzic in 1997, toen hij al twee jaar werd gezocht, ongestoord in Pale, vlakbij Sarajevo, woonde? ‘Het was absoluut geen geheim dat hij daar woonde’, zegt Rob Siebelink, adjunct-hoofdredacteur van Het Parool en in 1997 de laatste Nederlandse journalist die Karadzic interviewde. ‘De NAVO moet op de hoogte zijn geweest.’ Ook Siebelink had sterk de indruk dat er een akkoordje was gesloten. ‘Karadzic leek zo zeker van zijn zaak: aan mij komen ze niet.’

Toen Siebelink aan zijn contactpersoon met Karadzic meldde dat hij moeilijkheden had om op tijd een visum te krijgen, werd hij twee uur later door het Servische consulaat gebeld: zijn visum lag klaar. ‘Ik weet niet hoe precies, maar hij heeft een paar mensen in Belgrado in beweging gezet, misschien zelfs Milosevic zelf’, zegt Siebelink. ‘Zoveel macht had hij blijkbaar.’

Volgens een andere complottheorie werd Karadzic ongemoeid gelaten, omdat hij te veel wist. In een rechtzaak voor het Joegoslavië-Tribunaal zou hij iets kunnen onthullen wat de internationale gemeenschap koste wat kost verborgen wilde houden: dat ze de val van Srebrenica had zien aankomen, maar bewust niet had voorkomen, als gunst aan de Serviërs die in het Dayton-akkoord een deel van het door hun bezette gebied moesten opgeven.

Dat Karadzic toch is opgepakt, spreekt die theorie volgens Florence Hartmann, de voormalige woordvoerster van Tribunaal-hoofdaanklaagster Del Ponte, niet tegen. ‘De waarheid is nu toch min of meer gekend’, zegt ze. ‘We hebben bewijzen, ik heb ze opgeschreven in mijn boek. Karadzic zal misschien nog details toevoegen, maar de grote lijnen zijn bekend.’

Westerse politici doen de complottheorieën af als onzin. Dat Karadzic de eerste jaren ongemoeid werd gelaten, was niet omwille van een deal of doofpotoperatie, maar om de prille stabiliteit in Bosnië niet in gevaar te brengen.

‘Ik denk dat er een soort collectieve tegenzin was bij de NAVO-commandanten’, zei Carl Bildt, de voormalige VN-gezant in Bosnië, woensdag tegen de BBC. ‘Ze vreesden dat als ze hem zouden oppakken, er grote politieke beroering zou ontstaan.’ Toen de NAVO vanaf 1998 toch begon met het oppakken van oorlogsmisdadigers, doken Karadzic en Mladic onder en waren ze gewoon onvindbaar.

Ook die onvindbaarheid wordt weersproken door allerlei theorieën, over bescherming van Servische of Bosnisch-Servische veiligheidsdiensten, en een legertje lijfwachten. Zo is er een bizar verhaal van een Nederlandse – anonieme – journalist, die Karadzic in 2005 in een restaurant koffie zag drinken, en dit rapporteerde aan het Joegoslavië-Tribunaal. Die lichtte de Servische geheime dienst in, en kort daarna lag het gevoelige nieuws op straat. Toen de Nederlandse journalist er een artikel aan wilde wijden, raadde de AIVD hem aan er niet over te schrijven, ‘als zijn leven hem lief was’.

Ook Karadzic’ arrestatie is omgeven met complottheorieën. Op de Duitse televisiezender ZDF speculeerde een correspondent dat Mladic de Servische geheime dienst in ruil voor immuniteit op het spoor van Karadzic had gezet. Een Spaanse televisiejournalist vulde de theorie aan: volgens hem wilde de Servische regering eerst de publieke reacties op Karadzic’ arrestatie testen, voor ze zich aan de nog gevoeliger arrestatie van Mladic wagen.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden