De complexe werkelijkheid van veelwijverij

VOOR 'POLYGYNIE' bestaat een duidelijk Nederlands woord dat niet veel goeds voorspelt: veelwijverij. In dat woord ligt alle afkeer en afkeuring besloten die er in onze beschaafde wereld bestaat ten aanzien van dit gebruik....

Missionarissen en zendelingen bonden de strijd aan tegen deze traditie. Een Franse priester in Kameroen noemde de echtgenotes van een polygyne man de 'meest vernederden onder de zwarte vrouwen'. Zij waren niet meer dan 'lastdieren' en 'slaven'. Deze uitspraak uit het jaar 1937 verschilt niet wezenlijk van wat er vorig jaar nog werd gezegd in het maandblad Onze Wereld: vrouwen zitten 'angstig gevangen in de polygynie', ze zijn 'overgeleverd aan de wil van hun echtgenoot' en 'durven niet voor hun rechten uit te komen'.

Antropologen hebben - misschien in een overtrokken reactie - het tegenovergestelde beeld geschetst: vrouwen in een polygyn huishouden hebben het fantastisch samen; zij helpen elkaar als zusters en staan samen sterk tegenover de echtgenoot. De kinderen van een polygyn gezin boffen; ze hebben vele moeders en nog meer speelkameraadjes. Het beeld van de ideale commune. Utopia.

Ook vanuit Afrika is gereageerd op de westerse afwijzing van polygynie. De eerste antropoloog van Afrikaanse bodem, de latere Keniaanse president Jomo Kenyatta, verweet missionarissen dat zij niets van zijn cultuur begrepen als ze de polygynie wilden afschaffen. De Kameroenese schrijver Mongo Beti maakte de 'christelijke' huwelijkspolitiek belachelijk in zijn roman Le roi sacré, waarin een dorpshoofd op verzoek van de missionaris zestien vrouwen de bons geeft en de jongste behoudt.

Het zijn allemaal sterotiepe voorstellingen. De werkelijkheid is oneindig veel genuanceerder en complexer. Catrien Notermans laat dit op meesterlijke wijze zien in haar Nijmeegse proefschrift Verhalen in veelvoud, waarin zij verslag doet van haar onderzoek naar de ervaringen van Kameroenese vrouwen met polygynie.

Haar studie is een geslaagd voorbeeld van een moderne antropologische aanpak waarin beschrijving en theoretische reflectie hand in hand gaan. Zij ziet veldwerk als een gesprek waarin mensen nu eens dit en dan weer iets anders beweren. Ambivalentie, twijfel en tegenspraak karakteriseren de opvattingen van alle betrokkenenen als het over polygynie gaat.

Uit die wirwar van wat mensen zeggen - en niet zeggen - tracht zij voorzichtig conclusies te trekken. Het resultaat is een reeks meeslepende verhalen van vrouwen met scherpzinnige kanttekeningen van de auteur, die het ene na het andere stereotype onderuit haalt.

Notermans beschrijft openhartig hoe zij zich vestigt in een provinciestadje in het oosten van Kameroen en met de hulp van twee plaatselijke vrouwen/vriendinnen toegang tracht te krijgen tot vrouwen die deel uitmaken van polygyne huishoudens. Ze gaat op bezoek bij Geneviève, een tweede vrouw, maar Geneviève komt niet aan het woord. Eerst houdt haar man een toespraak hoe moeilijk het is voor hem als echtgenoot voor twee vrouwen te zorgen, maar hij speelt het toch klaar. Op dat moment komt de eerste vrouw thuis met een grote stapel brandhout op haar hoofd. Zij pakt een stoel en luistert mee naar het macho-verhaal van haar man.

Dan neemt ze het woord en begint hem de mantel uit te vegen: 'Als je wilt spreken, moet je wel de waarheid vertellen', waarna ze háár visie op hun polygyne huwelijk geeft. Ze beschuldigt hem dat hij liegt en niet voor haar en haar kinderen zorgt. Hij zit er sullig bij. 'Ik lijd, maar ik draag deze pijn', besluit zij, 'ik heb mijn negen kinderen en die laat ik niet in de steek.'

Het eerste stukje van de puzzel ligt op het bord, Notermans gaat ermee schuiven. Het gesprek nam een onverwachte wending toen de eerste vrouw op het toneel verscheen, maar waarom zei de tweede vrouw niets? De antropologe was eigenlijk voor haar gekomen. Notermans denkt erover na, bespreekt het met haar twee vriendinnen, en komt met een mogelijke verklaring die in de loop van haar studie enkele malen wordt bijgesteld.

Langzaam rijst er een nieuw zicht op het verschijnsel polygynie in dit Kameroense stadje. Misschien bestaat er wel een ideaalbeeld van het polygyne huwelijk, maar in de dagelijkse praktijk blijkt er een veelvoud van ervaringen te zijn, soms uiterst triest, soms onwaarschijnlijk mooi.

In polygynie telt niet zozeer de machtsongelijkheid tussen een man en zijn echtgenotes, schrijft Notermans, maar tussen de vrouwen onderling. Mannen zijn vaak marginaal in hun eigen huwelijk. Ze zijn op reis of op zoek naar werk, en als ze thuis zijn, hebben ze niet eens hun eigen plek. De polygyne echtgenoot pendelt met zijn bezittingen heen en weer tussen de kamers van zijn vrouwen. 'De enige plaats waar hij zich overdag kan vestigen, is de woonkamer, de veranda of het krukje in de schaduw van een boom.'

Als het om machtsongelijkheid tussen vrouwen gaat, veronderstelt men gewoonlijk dat de eerste vrouw de baas is. Notermans toont een heel andere werkelijkheid. De eerste vrouwen zijn vaak het slachtoffer. Zij hebben niet om een 'co-pouse' gevraagd, maar werden er op zekere dag mee geconfronteerd. De echtgenoot vormt een coalitie met zijn jongste aanwinst. Zij is zijn favoriet en daarom zwijgt ze, zoals Geneviève. Ze heeft - nog - geen reden tot klagen.

De vrouwen die wel hun mond open doen, klagen over de ontrouw van hun echtgenoot. Daarmee bedoelen zij niet wat hij in bed doet, maar wat hij met zijn portemonnee uitspookt. Zolang de man financieel goed voor zijn vrouwen zorgt, gedogen ze zijn eventuele seksuele uitstapjes.

Intrigerend is dat bijna alle vrouwen, ondanks hun vele klachten, de polygynie niet afwijzen. Het probleem, zeggen ze, is niet de polygynie, maar de slechte, de verkeerde polygynie. En dan volgt de meest verrassende conclusie van het boek: de vrouwen zoeken uitgerekend in het christendom de basis van een goede polygynie, een huwelijk waarin een man in vrede en geluk met zijn vrouwen samenleeft.

Het christendom, dat al een eeuw tracht haar westerse huwelijksregels in Afrika op te dringen, wordt aangeroepen als de patroonheilige van de polygynie. De vrouwen hebben lak aan wetten uit Rome en aan lokale kerkelijke autoriteiten. Ze kennen hun eigen gevoelens en weten de weg in de Bijbel, waarin het wemelt van de polygyne personages. Monogamie, zeggen ze, is slechte polygynie. Monogame huwelijken zijn in de praktijk gecamoufleerde polygyne relaties. Dan maar liever alle kaarten op tafel, dan weten de wettige echtgenotes tenminste waar het geld van hun man blijft.

In een van de laatste gesprekken gebeurt hetzelfde als in het eerste. Notermans wil nu weleens de visie van een monogaam stel horen. Hij begint met een lofzang op de monogamie en een lange reeks van afkeuringen van het polygyne huwelijk. Dan neemt zij het woord. De aanwezigheid van de buitenlandse gast biedt haar de kans hem de waarheid te zeggen: 'Mijn man doet niets anders dan me voor de gek houden en zijn geld verspillen aan andere vrouwen.'

De grote verdienste van Notermans is dat zij een exotisch onderwerp thuis heeft gebracht. Is polygynie werkelijk zo uitheems? Het lijkt wel of we onszelf horen praten in de verhalen van deze vrouwen. Onlangs vroeg ex-GroenLinks leider Andrée van Es zich nog af waarom het Nederlandse huwelijk per se een verbintenis tussen twee personen zou moeten zijn. Ook belastingbetalers roeren zich: waarom erkent de fiscus een polygyne relatie niet?

Reeds in 1931 schreef de Nederlandse etnoloog Ronhaar: 'Waarom kan een moeder haar liefde verdelen over meerdere kinderen, waarom kunnen wij onze beide ouders liefhebben, maar waarom worden wij geacht niet meer dan één vrouw te kunnen beminnen?' Of één man, had hij er natuurlijk aan moeten toevoegen. 'Alleen zogenaamde beschaving en schijnheiligheid kan de onbewezen hypothese volhouden dat mensen van nature monogaam zijn', besluit Ronhaar. Het zou een citaat uit Kameroen kunnen zijn. Het wachten is nu op een antropologische studie naar veelwijverij én veelmannerij in Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden