Column

De competente rebel is een hol cliché

IJs & Weder

Zo'n vijftien jaar geleden bedacht een copywriter een pakkende slogan om het lezen onder pubers te bevorderen: 'Shock your parents, read a book!' Ik vond het, hoe geinig bedoeld ook, een hypocriet advies. Het ideale kind heeft een eigen willetje, maar moet wél precies willen wat de ouders voorstaan. Hippe, cultuurminnende ouders zouden hun lievelingen natuurlijk nóóit ergens toe dwingen, maar ze smeken om door hen te worden gechoqueerd. Met uiteindelijk precies hetzelfde doel als mijn moeder vroeger had met haar lepel levertraan: je haat het, kind, maar het is goed voor je, en ik wil gewoon dat je het slikt. Zou er één kind een boek meer door hebben gelezen? En als dat al zo is, dan is het om de verkeerde reden.

Deze week hoorde ik een slogan die me aan dit zoetsappige 'choqueer mij!' deed denken en mij net zo treurig maakte. Minister Jet Bussemaker zei tegen studenten van de Stenden Hogeschool, die ze wilde laten 'meedenken' over de besteding van de door de afschaffing van de basisbeurs vrijkomende miljoenen, dat ze graag ziet dat zij 'competente rebellen' worden. Dat zij daarvoor leren.

De term is niet nieuw en niet zelfbedacht natuurlijk niet. Zij komt van de Oostenrijkse Helga Nowotny, voormalige president van de Europese onderzoeksraad. Nowotny bedoelde ermee dat de beste onderzoekers slimme, tegendraadse types zijn, eenlingen, vrij van dogma's. Wat zo is. Zulke mensen zijn zo bijzonder dat je ze niet kunt reproduceren met een mal.

Daar dachten onderwijsbestuurders en -adviseurs anders over; de competente rebel werd hun troetelkind. Ze bedoelden er allemaal iets anders mee, zoals het hun uitkwam. UvA-rector Dymph van den Boom gebruikte de term in haar rede in 2013; ze wilde een veranderingsgezind type student dat inziet dat 'de huidige staat van de wereld een knoeiboel is'.

Begin dit jaar dook de competente rebel op in het rapport De lerende economie van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Hier is de rebel weer iemand die 'kansen ziet' en 'flexibel inzetbaar' is.

Zo werd de competente rebel een hol cliché. Net zo eentje als 'buiten de lijntjes schrijven' en 'out of the box denken'. Het sleetse 'competent' de term komt generaties studenten terecht de neus uit en 'rebel' spreken elkaar al lelijk tegen. Competent volgens wie? Competent ben je als je aan een gestelde norm voldoet, als je past in het keurslijf door anderen bedacht. Dat is nu precies wat een beetje rebel vóór alles vermijdt. Die bepaalt zijn eigen normen wel en kiest zelf naar wie hij luistert.

Slimme, tegendraadse ideeën ontstaan in hoofden van creatieve, uitzonderlijke mensen. Als universiteit kun je alleen voorwaarden bieden door mensen op hoog niveau te leren nadenken. Bussemaker denkt dat je jongeren kunt opleiden tot 'creatieve dwarsdenkers en constructieve nee-zeggers'. Maar dan niet tegen haar beleid natuurlijk.

Gelukkig liet de 19-jarige studente Tessa de Vet heel competent in de Volkskrant een keihard 'NEE' horen. Tegen het afschaffen van de basisbeurs en tegen de schoolse, inflexibele inrichting van de studies: vier jaar dagonderwijs, waarbij je vooral geen kijkje mag nemen buiten de universiteit of hogeschool. Steek je maar fijn in de schulden, haal snel je diploma, dan blijkt straks wel dat er voor bijna de helft van jullie geen werk is. Had je maar eerder nee moeten zeggen en dwars gaan liggen.

Want zo dwarsdenkerig zijn Bussemakers studenten niet dat zij volgens haar zelf kunnen nadenken over de inhoud en vorm van hun studie. Ze wil hun 'meer structuur bieden', omdat 'de overgang tussen de middelbare school en het hoger onderwijs wel heel groot was'.

Zo spreek je geen intelligente rebellen toe, maar een zaal vol onnozele luierkinderen. Wat een betutteling.

De activisten van de studentenbonden ISO en LSVb lieten zich als makke schapen verleiden 'mee de denken' met Bussemaker, al zijn ze 'officieel' tegen de afschaffing van de basisbeurs. Ze grepen die ontmoeting niet aan om te protesteren. Want de demonstratie tegen het leenstelsel staat staat op 14 november gepland. Dan zijn we tegen.

'Laat je niet paaien, ga dwars liggen, verzin een goed tegenplan!', zou ik de studenten willen toeschreeuwen. Maar ik slik mijn hartekreet net op tijd in. Op rebellie kun je alleen maar hopen.

Aleid Truijens is schrijfster, literatuurrecensente en biografe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.