De comeback van de landkaart

De plaats die een land inneemt op de wereldkaart is van grotere betekenis dan zijn staatsleer, betoogt topjournalist Robert Kaplan.

Robert Kaplan: De wraak van de geografie

Uit het Engels vertaald door Margreet de Boer.


Het Spectrum; 416 pagina's; € 29,99.


Denkt u zich eens in dat Taiwan slechts op 30 à 40 mijl van het Chinese vasteland had gelegen, zo hield Robert Kaplan onlangs een gehoor in Amsterdam voor. Dan hadden de communistische strijdkrachten in 1949 vrijwel zeker de overtocht naar het eiland gemaakt om te verhinderen dat Tsjang Kai-shek daar een oppositioneel machtscentrum zou vestigen. En dan zou het zelfstandige Taiwan waarschijnlijk nooit van de grond zijn gekomen.


Maar het eiland ligt nu eenmaal op 112 mijl (180 kilometer) van de Chinese kust, en de troepen van Mao Zedong beschikten destijds niet over voldoende schepen om die afstand te overbruggen en een militair overwicht te behouden. Ze moesten de achtervolging van Tsjang en zijn nationalisten derhalve staken. Met als gevolg dat Taiwan een anticommunistisch bastion en een belangrijk schaakstuk in het Oost-Aziatische machtsspel werd.


Kaplan was in Amsterdam vanwege zijn nieuwste boek The Revenge of Geography, waarvan inmiddels een Nederlandse vertaling is verschenen: De wraak van de geografie. Hij gebruikte het voorbeeld van Taiwan om het centrale thema van zijn boek te markeren: geografische omstandigheden hebben in belangrijke mate de loop van de geschiedenis bepaald - en die omstandigheden doen zich onverminderd gelden.


Door al het technologisch vernuft en alle moderne communicatiemiddelen is de aarde niet plat geworden, zoals Thomas Friedmans vermaarde boek met die titel suggereert en zoals menigeen geneigd is te denken. Vlakten, bergruggen, woestijnen, oceanen, zee-engten - ze hebben een zware stempel gezet op de wereldpolitiek en zullen dat blijven doen, aldus Kaplan. Om het in één zin uit zijn boek samen te vatten: 'Zelfs al kunnen we satellieten naar het uiteinde van ons zonnestelsel sturen en zelfs al kennen de financiële markten en cyberspace geen grenzen, de Hindu Kush blijft een reusachtige barrière.'


Robert Kaplan is een journalist met een unieke staat van dienst. Hij reisde met Amerikaanse troepen naar de meest afgelegen oorden en bezocht historische plekken die bijna waren vergeten. Wat zijn werk zo bijzonder maakt, is dat hij er telkens in slaagt om vanuit zijn observaties ter plaatse de geschiedenis van een regio of zelfs een heel continent tot leven te brengen en in een nieuw perspectief te plaatsen. Zijn voorlaatste boek, Monsoon, is wat dat betreft een juweeltje. Aan de hand van bezoeken aan diverse kuststreken reconstrueert hij de geschiedenis van Zuid-Azië aan de hand van de periodiek wisselende wind in de Indische Oceaan, de moesson, die van Oman tot Indonesië in hoge mate de ontwikkeling van handel en nijverheid heeft bepaald.


Ook in De wraak van de geografie put Kaplan geregeld uit zijn reiservaringen, maar het is toch meer een analyserend en polemiserend boek. Hij ageert tegen de verwaarlozing van geografische factoren in het denken over de internationale constellatie. De plek die een land inneemt op de wereldkaart, is van grotere betekenis dan zijn staatsleer, zo is zijn overtuiging. Ter ondersteuning van die stelling grijpt hij terug op het werk van geopolitieke denkers uit de 19de en begin 20ste eeuw, zoals Halford J. Mackinder, die controle over het Euro-Aziatische 'Heartland' als strategische spil van de geschiedenis zag, en Nicholas J. Spykman, die juist dominantie ter zee van cruciaal belang achtte. Hoe dan ook, de grote geografische verscheidenheid die aan de wereldkaart valt af te lezen, geeft aan dat ongelijkheid en verdeeldheid elementaire ingrediënten zijn van het menselijk bestaan, die door de globalisering slechts ten dele teniet kunnen worden gedaan.


De landkaart doet zich ook gelden op het militaire vlak. Leek het er door de uitkomst van de Balkanoorlogen in de jaren negentig op dat superioriteit in de lucht voldoende was voor een sterke militaire macht om de zaken naar zijn hand te zetten, in Iran en vooral Afghanistan 'nam de geografie wraak' en wees de Amerikanen op hun beperkingen.


In het tweede deel van het boek richt Kaplan het vizier meer in het bijzonder op een aantal landen en regio's. Hij inventariseert de geografische knelpunten van de Chinese expansie. De buitenlandse politiek van Vladimir Poetin plaatst hij in het licht van de permanente Russische bezorgdheid over de kwetsbaarheid van de uitgestrekte landsgrenzen. Hij gaat na waar en hoe hervormingen in de Arabische wereld de meeste kans van slagen hebben. En hij wijst op de enorme demografische druk die uitgaat van de half-mislukte staat Mexico, wat maakt dat beheersing van de poreuze Amerikaans-Mexicaanse grens voor Washington wel eens hogere prioriteit zou kunnen krijgen dan indamming van een of ander vijandig regime op een ander continent.


In een wereld die soms gevaarlijke illusies koestert over de maakbaarheid van mens en maatschappij, is De wraak van de geografie een belangrijk, eloquent tegengeluid. De vraag rijst wel of Kaplan van de weeromstuit niet een te dominante rol toekent aan de geografie. Zelf beklemtoont hij dat hij geen geografisch determinist is. Maar in sommige van zijn toekomstscenario's is wel erg weinig plaats ingeruimd voor het menselijk vermogen om het lot te tarten, dus ook het geografisch lot. Zoals in het verleden keer op keer is gebeurd. Niet altijd met succes, maar zelfs de mislukte pogingen hebben grote invloed gehad op de loop van de geschiedenis.


Kaplan heeft gelijk als hij schrijft dat het praktisch ondoenlijk is gebleken om vanuit Azië geheel Europa te veroveren. Maar de Hunnen, Mongolen en Ottomanen dachten er anders over - en het scheelde niet veel of het was hun toch gelukt.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden