De comeback van de gong

De NOS heeft een nieuwe vormgeving. En natuurlijk heeft iedereen daar een mening over. Drosteflikje, putdeksel, te ondoorzichtig, te transparant, te postmodern....

IS HET EEN Drosteflikje, zoals Jan Blokker dinsdag in zijn column schreef? Een kogel of misschien zelfs een putdeksel van een riool dat sinds 1 januari over het scherm rolt als de nieuwe ouverture van het NOS Journaal? Niets van dat al. Het is een gong, zegt sound designer Stephen Emmer. Trots kijkt hij het creatieve team aan. En ja hoor, de vijf hoofden knikken en de niet aanwezige Lydia Pees knikt onzichtbaar mee. Voor het eerst in dit soort situaties, vermoedt Emmer, is geluid omgezet in beeld. Dat mag in de televisiewereld, waar het beeld dominant is, uitzonderlijk heten.

Geen van de vijf is vertrouwd met de Verrekijker, het prehistorische Jeugdjournaal, anders zou hun de gelijkenis van die leader met die van het NOS Journaal zijn opgevallen. Dezelfde wentelende cirkels, als lenzen die worden afgesteld, hetzelfde wereldbolletje dat voor de lens schiet - daarna lopen de versies uiteen.

Die gong is uit de mottenballen gehaald. Of zoals Emmer zegt: 'De comeback van de gong.' Op zoek naar een nieuw gezicht voor het Journaal ontdekten ze dat de gong tot 1988 dienst heeft gedaan en daarna door een tune werd vervangen. Grafisch ontwerper Ronald Vierbergen noemt de gong 'een inhoudelijke vondst' omdat het het uitgangspunt is voor allerlei variaties: de (bolle) gong weerspiegelt de wereld, symboliseert het oog of een diafragma, en rolt in de sportuitzendingen verder van pingpongbal tot voetbal. Binnenkort is dit ronde kleinood ook het handelsmerk van Den Haag Vandaag en NOS- evenementen (Elfstedentocht, Eurovisie-uitzendingen).

Artdirector Geert van Ooijen, eerder de maker van het dobberende Nova-balletje, graaft in de ontstaansgeschiedenis. Begin vorig jaar kreeg 'zijn team' van NOB Design de opdracht een nieuwe stijl voor het Journaal te bedenken. Toen enkele maanden later bleek dat de NOS zou worden opgesplitst in NOS en Nederlandse Programma Stichting (NPS) werd dat proces stilgezet. Eind september kwam de karavaan opnieuw in beweging en bleek de opdracht ruimer en ambitieuzer geformuleerd: maak een vormgeving voor de NOS die als een herkenbaar vignet terugkeert in alle NOS-uitzendingen.

Sinds 1 januari kan Nederland het resultaat zien: een bol met daaromheen een glazen schijfje dat van kleur verschiet al naar gelang het tijdstip van uitzending, en per programma varieert. In het Jeugdjournaal wordt het glazen schijfje vervangen door een zon, in NOS Studio Sport refereren de onderbroken en doorlopende lijnen aan markeringen op veld of vloer.

Achter de bol of cirkel blijkt een hele wereld schuil te gaan: NOB Design ziet het ook als een verlengstuk van de O in het 25 jaar oude NOS-vignet, als teken dat de NOS in het centrum staat van het publieke bestel. Van Ooijen: 'Omdat de NOS-programma's niet langer op één net, maar verspreid door de programmering opduiken, is er behoefte aan een duidelijke markering.'

Dit concentrische beeld is bovendien doorgezet in het decor (verantwoordelijken: Dirk Debou en André Postma) dat door Blokker al smalend postmodern is genoemd. Debou begrijpt dat niet helemaal. 'We wilden het niet zo hard en confronterend als vroeger. Dat zag er, met alle respect, toch uit als een Oostblok-journaal. Het gaat om een journaal, echt grote kunst is het niet en zo is het ook niet bedoeld. Het is een machine. Functioneel. Het decor mag het niet winnen van Sarajevo: dus een opdringerig postmodern meubeltje is niet in ons hoofd opgekomen. Onze elementen zijn espace, ruimte.'

In Studio 8 (het Journaal van acht uur en het Jeugdjournaal) en Studio 10 (de overige Journaals) demonstreert hij die ruimtelijkheid. De chromakey - het blauwe scherm waarop de correspondenten maar ook de weerkaart worden geprojecteerd - is een uitsparing in een wand, waardoor de nieuwslezer voor de kijkers zichtbaar kan communiceren met de verslaggever en er tevens diepte in het decor ontstaat. Die diepte wordt verder bereikt door indirect licht (onder een wandje, aan weerszijden van de chromakey en - in Studio 10 - onder de treden), en door reliëfs en verschillende materialen in de wanden.

Bij het Jeugdjournaal is de achterwand bekleed met metalen rollen, bij nader inzien ordinaire afvoerbuizen. Daarop hebben de decorontwerpers vierkante bordjes gehangen die van achteren zijn belicht. En in het sportdecor zijn het de speelborden of -velden die in slagorde achter de presentator staan opgesteld.

Terug naar de leader. Emmer heeft daarvoor muziek gecomponeerd, waarin de dramatiek niet geschuwd wordt. Dat moet ook, zegt hij, omdat de jaren zeventig-mentaliteit - toen nieuws nog gelijkstond met objectiviteit - is opgeruimd. 'Het is een misvatting te denken dat neutraliteit zou staan voor integriteit. Dramatiek hoeft niet per se onbetrouwbaar te zijn; door het accent op drama te leggen, geeft het Journaal aan dat de keus ligt bij oorlog en niet bij een tulp die is vernoemd naar Anita Meijer. Gulf at War, dat idee - maar dan minder sensationeel - zweefde ons voor ogen.'

Van Ooijen vult aan: 'In omringende landen telt een klok de seconden af voor het nieuws. Wij zitten nu eenmaal vast aan de STER-reclame die tegen het nieuws aankleeft. We hadden voor muziek kunnen kiezen, maar het werd de stem van Hans Hogendoorn die zonder lidwoorden, staccato dus, aankondigt: NOS Journaal, Joop van Zijl. De stem waaraan we dachten was die van Cor Galis van de VPRO, maar dan serieuzer. De opdracht luidde ook: serieus. We willen in het totale ontwerp geen revolutie maar een evolutie laten zien.'

Emmer denkt bij nader inzien dat het etiket van postmodern toch niet helemaal misplaatst is: 'Het geheel is een soort The Best of: de letters, de gong en eigenlijk ook de muziek. De beste ingrediënten uit het verleden.'

De compositie liet hij uitvoeren in de fameuze Abbey Road-studio's, door de London Philharmonic, omdat Nederlandse orkesten volgens hem al jaren zijn volgeboekt en niet gewend zijn dit soort tunes uit te voeren zonder te repeteren. De London Philharmonic heeft er drie uur over gedaan, over 36 tunes van nog geen tien seconden. Emmer had iets in gedachten in de trant van A day in the life (Beatles) en The Nine O'Clock News.

Waarom altijd dat trompetgeweld? 'Violen maken het te kitscherig en te romantisch. Koper is goed voor het drama. Maar er zit nog veel meer in, hoor, ook Tibetaanse klankschalen, hoewel ik ervoor zorg dat het niet te veel naar new age zweemt. Aan de andere kant: verborgen meditatieve tonen nopen je misschien tot meer concentratie voor het nieuws. Als alternatief voor het koper heb ik ook nog aan bongo's gedacht, alleen zet je daar moeilijker een stem overheen.' Het klinkt al met al redelijk cliché.

Hoe pril en onvolledig de restyling ook is, er is al voer voor enig gemopper. Wat een drukte op het scherm: bol, grijze balk (voor de naam van de geïnterviewde), en rechtsboven een plaatje met facetrand van het oord van verschrikking, in dit nieuwe jaar meestal Grozny. Dat plaatje is ook nog met een bolletje aan de achterwand 'geklikt'. Debou denkt dat het een kwestie van wennen is. Wat zijn decor betreft: dat er soms even een shot van boven tussendoor glipt (uitzicht op een iele Marga van Praag in een cirkelzee) is om 'even afstand te nemen van het vorige onderwerp'.

Van Ooijen en Vierbergen begrijpen de kritiek wel. Hun verdediging: 'We hebben in een leader drie dingen bij elkaar geveegd: stem, headlines (de inhoudsopgave - J.H.), gong. Dat was voor 1 januari apart of het doubleerde. Dan zag je in beeld 8 Uur Journaal en hoorde je tegelijk de aankondiging.' Zo spaarden ze pakweg vijf seconden.

Van Ooijen is het ermee eens dat het rustiger kan: 'Dat NOS-vignet onder in beeld is dubbelop.' Hij aarzelt over het bolletje rechtsboven. 'In deze aanloopfase is het van belang dat we de NOS promoten; waarschijnlijk kun je later wel zonder. Aan die grijze balk zit je vast, omdat de NOS nu eenmaal beelden overneemt van anderen, CNN bijvoorbeeld, daar staat de autorisatie.'

Terwijl de nieuwslezers volgens hem 'zeer tevreden' zijn, is het gevecht met de Journaalredactie nog niet voorbij. 'Zij vinden: het is nieuws, je mag er niet aanzitten. Zij vinden de videobeelden in de headlines te transparant, terwijl wij ze liever nog transparanter hebben.' En dan te bedenken dat de leader al is opgebouwd uit 25 'videovelletjes' over elkaar heen.

Dan is er nog een grap die de meeste kijkers zal ontgaan. Om de sporters beter tot hun recht te laten komen, moesten ze tegen een zwarte achtergrond worden gefilmd. Voor voetballers en basketballers was dat geen probleem, je spant een zwart gordijn achter het veld, zegt Vierbergen. Maar wat te doen met het witte decor van de schaatspiste? Daartoe liet men midden in de nacht enkele schaatsers op skeelers door Hilversum voortbewegen. Geen kijker die dat uit de voorbijrazende schimmen haalt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden