De collectie van Nederlands Fotomuseum belicht

Het Nederlands Fotomuseum heeft de Belgische fotograaf Stephan Vanfleteren als gastcurator uitgenodigd. Hij maakte een keuze uit de rijke museumcollectie en geeft een toelichting.

Charles Breijer (1914-2011)
Aardappelrooister, Groningen, 1940

Handen zijn, na het gezicht, het belangrijkste onderdeel van een menselijk wezen. De controlekamer mag dan wel in ons hoofd zitten, de handen doen vaak het werk. We schrijven of tikken ermee, schudden handen, strelen onze geliefde, steken sleutels in sloten, wijzen naar de vrouwen en steken onze middelvinger uit. Wat zijn we zonder onze handen? Ik heb er altijd een fascinatie voor gehad. Hier zien we de handen van een aardappelrooister. De vuile handen worden aardappelen en de aardappelen worden handen. De vingers zijn gespierd en gewapend met ijzeren toppen als bescherming tegen slijtage, kloven en blaren. Handenarbeid lijkt bijna uit onze maatschappij verdwenen te zijn, tegenwoordig hebben we last van een tenniselleboog of een computermuispols. Het eelt van onze handen is verdwenen.
Charles Breijer
Ata Kandó (1913)
Ica, Bretagne, Frankrijk, 1938

Enkele weken nadat ik deze foto had gekozen, mocht ik Ata Kandó fotograferen, ze was bijna 102! Ik vertelde haar dat ik zojuist een foto van haar uit de collectie had geselecteerd. 'Welke dan?', vroeg ze nieuwsgierig. Ik nam een fotoboek uit haar kast en sloeg het nonchalant open, waarbij meteen de gekozen foto opdoemde. Bij Ata is niets toeval. Ze vertelde dat het haar jongere zusje was. Meteen schoot verdriet in haar stem. Haar zusje was als jong meisje op een mijn gelopen waarbij ze het leven liet. Maar dit portret, waarin ze haar blik naar de horizon richt, vertelt ons dat niet en Ica zelf wist toen ook nog niet wat haar te wachten stond. Wij nu wel. Of: hoe de stille klik van de vingerafdruk van een fotografe oorverdovend kan zijn.
Ata Kandó
Ed van der Elsken (1925-1990)
Simon Vinkenoog met vriendin, Parijs, Frankrijk, 1950

De schrijver wordt verpletterd door liefde. Mensen in bed ontroeren me vaak; niet vanwege de naaktheid, maar vanwege de intimiteit. In bed wordt er geslapen, gedroomd, geneukt, gepraat, bijgelegd. Er vliegt letterlijk een pijl in beeld: de gebogen elleboog en de gestrekte arm. Doen ze alsof ze slapen, doen ze alsof ze vrijen? Het is theater van vlees, een labyrint van ledematen en een ontkenning van oogcontact. De zwarte haren van de vrouw gaan van de geschoren kin tot aan zijn blonde kruin. Het is vreemd, want de vrouw doet me denken aan de laatste partner van Simon. Ooit heb ik ze beiden gefotografeerd: een frêle schrijver met een gulle vrouw vol begeerte en geilheid. Het leven is goed geweest voor Simon, niet alleen op de Parijse matrassen, maar ook tussen Amsterdamse lakens.
Ed van Elsken
Anoniem
Inheemse klederdracht van São Miguel, Azoren, Portugal , 1890-1920

Een dame? Een man? 1910? 1955? Een monnik? Wie zit er onder dat kleed? Deze foto verwart en laat zich niet kisten. Zelfs de naam van de fotograaf is onbekend. Hoe minder je ziet, hoe groter het verlangen. De enige menselijke aanwezigheid zijn drie vingers. Een vinger is nog nooit zo naakt geweest. En die prachtige, zwarte glanzende hoofdkap, welke religie of traditie is dit? Op de achtergrond het zacht geschilderde landschap waarin de bomen krom staan van de wind. Wat een contrast met het stilstaande wezen, waarvan zelfs de plooien van het gewaad niet lijken te bewegen. Ik weet niet naar wat ik kijk. En dat is goed, soms. Met de gegevens 'São Miguel', '1920' en 'inheemse klederdracht' is er nog plaats genoeg om te dromen.
Anoniem
Ad van Denderen (1943)
Marokkanen in de duinen van Punta Paloma, Spanje, 2001

Als student had ik al bewondering voor deze Noorderbuur, omdat hij langer dan een week of maand zijn tanden durft te zetten in een project. Meer dan tien jaar volgde Ad van Denderen de migratie aan de grenzen van Europa. Ad was hiermee één van de eersten die dit nog altijd actuele thema uitlichtte. Tik de plaatsnaam Punta Paloma in en je ziet foto's van paradijselijke stranden en windsurfers. Maar hier geen exotisme. Je ziet mensen, of beter, silhouetten, die haastig de duinen opklimmen naar een nieuwe toekomst. Nooit heb ik een hedendaagse foto gezien die zo dicht bij de foto's van Robert Capa van D-day komt.
Ard van Denderen
Martín Chambi (1891-1973)
Fiesta de la guardia civil en Saqsahuaman, Peru, 1929-1931 (Feest van de rijkspolitie in Saqsaywaman, Peru)

Een groepsportret is een ellendig ding: je maakt geen groepsfoto, je regisseert er één. Je moet iedereen bij de les houden, schreeuwen om aandacht, aanmanen tot discipline. Van de intimiteit, die vaak bij het maken van een individueel portret ontstaat, is hier geen sprake. Als de mensen in een groep elkaar niet goed kennen, is er nog even enige beschaafdheid of een zekere verlegenheid. Maar als de groep een bende vrienden is, dan wordt het jolig en oncontroleerbaar. De meester van het groepsportret is Martín Chambi. Waar hij telkens in slaagde is een groepsportret te maken waarin het individu een individu blijft in een groter geheel. Ieder gezicht heeft een geschiedenis en een toekomst. Bij Chambi verglijden je ogen van leven naar leven. Een flipperkast van levensverhalen met Martín Chambi als pinball wizard.
Martin Chambi
Carel van Hees (1954)
Zonder titel (uit >PLAY)

Dansen in de duisternis. Alle intieme dingen worden in het donker gedaan. Dansen is erotiek met kleren aan. Het is het voorspel van het voorspel. Nog even publiekelijk en daarna misschien in alle intimiteit. Naakt en met een ander ritme. Het is prikkelend hoe twee mensen hier verstrengeld in elkaar schuiven: de vrouwenarm rond de nek, het mannelijk geslacht tegen de vrouwenheup en natuurlijk de mannenhand op de kont. Niet met zachte hand, maar met gebogen vingers duwend tegen het vlees, door slechts een millimeter textiel. Heeft ze een slipje aan onder haar jurk? Hebben ze elkaar die nacht pas leren kennen? Heeft de flits van de fotograaf de paringsdans verstoord? De foto geeft geen krimp. Enkel de dansvloer dampt. En de nacht is geil.
Carel van Hees

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.