De cola-methode

Reclamejongens brachten in 1990 de Chileense dictator Pinochet ten val. Pablo Larraín verfilmde dit historische moment en deed dat met humor.

Het is een uniek moment in de geschiedenis van de politiek en die van de reclame. Hoe een reeks vrolijke tv-commercials een einde maakt aan het zeventienjarige regime van een dictator; Chili's Augusto Pinochet. In 1988 staat de juntaleider zijn volk, onder druk van het buitenland, een referendum toe over zijn aanblijven. Om de schijn van een eerlijke strijd op te houden, mag de oppositie in de maand voorafgaand aan de stemming elke avond vijftien tv-minuutjes vullen op het staatskanaal. Nog ferm in het zadel, en met leger en politieapparaat tot zijn beschikking om een en ander te traineren, maakte Pinochet zich geen zorgen. Wat kunnen die verdeelde en hevig vervolgde, linkse partijtjes nu aanrichten in dat schamele kwartier?


Wel, dat is te zien in No, de deels uit het echte campagnemateriaal bestaande, en voor een Oscar genomineerde, periodefilm van Pablo Larraín (Santiago, 1976). 'Het hele land kwam tot stilstand tijdens de uitzendingen', zegt de regisseur, een dag na de première van zijn film in Cannes. 'Iedereen keek, alsof Chili op een WK voetbalde. Ik was een jaar of 12 oud en herinner me de lege straten.'


Alles kantelt als de oppositie een jonge reclamemaker bij de campagne betrekt (in de film gespeeld door Gael García Bernal), die voorstelt om de beschikbare zendtijd te vullen naar 'frisdrankmodel'. Geen aantijgingen over martelingen en verdwijningen, vol bange mensen en narigheid, maar gewoon avond aan avond fleurige filmpjes met dansende, zingende en zich aangenaam verpozende burgers, die domweg aanstekelijk blij zijn, als in een Coca-Colacommercial. Eronder zo'n opgewekt, direct mee te neuriën liedje: Chili - gezamenlijke handklap - l'alegria ya viene (Chili, het geluk is in aantocht), en verpakt in al dat positivisme het stemadvies: No. Nee, tegen nog eens acht jaar Pinochet. Larraín: 'Pinochet had veel steun onder het volk, vergeet dat niet. De Chilenen wisten niet wat er zou gebeuren zonder hem, dus waren ze bang. Hoeveel mensen hij nou werkelijk opsloot en liet vermoorden, werd pas jaren later bekend. Veel mensen waren bang dat ze bij een omwenteling hun baan zouden verliezen.'


De makers van de NO-campagne, waar een compleet team achter schuilging, worden in Chili vereerd als nationale helden. 'Mijn vrienden waarschuwden me vooraf: zou je dit wel doen, een film maken over zulke beroemde en onaanraakbare mensen?' Larraín praatte met alle betrokkenen, die aangaven huiverig te zijn voor zijn filmplan. 'Ik kon me de aarzeling wel voorstellen. Ze hadden Tony Manero gezien, mijn speelfilmdebuut over een Chileen die op John Travolta wil lijken en dan een oude vrouw vermoordt. Waarom jij, zeiden ze. Waarom niet een andere regisseur?'


Larraín groeide beschermd op, als zoon van een senator die het militaire regime van Pinochet steunde. Met Tony Manero, het eerste deel van zijn juntatrilogie, brak de filmer in 2008 door in het festivalcircuit. Een grimmige film over een sadistische Chileen, die zich eind jaren zeventig als John Travoltalookalike inschrijft voor een Saturday Night Fever-danswedstrijd. Voor zijn tweede, niet minder donkere speelfilm Post Mortem (2010), koos hij als hoofdfiguur een arts in een Chileens mortuarium, waar de lichamen van de slachtoffers van de coup zich opstapelen, waaronder het lijk van president Salvador Allende. 'Iedereen was bang dat ik weer zo'n inktzwarte film wilde maken, terwijl ik nu juist ook wat meer humor wilde toelaten. Zo laat ik de echte, linkse campagnemakers in mijn film de leiders van het rechtse regime spelen - vonden ze direct een leuk idee. Voor het vertrouwen hielp het ook wel dat Gael toezegde de hoofdrol te spelen.'


Zuid-Amerika's bekendste acteur, de Mexicaan Gael García Bernal (Amores perros, The Motorcycle Diaries) speelt de bedenker van de campagne, René Saavedra, een uit verschillende echte personen samengesteld personage. Larraín: 'Een man die zijn talent dagelijks inzet om Coca-Cola, spaghetti en magnetrons te verkopen en eigenlijk ook niet echt politiek betrokken is. Dat is een interessant perspectief.'


Hoofdrolspeler Bernal, die ook aanwezig is bij het gesprek: 'Ik denk dat moraal er niet toe doet voor deze man. Ja, als een demonstratie wordt neergeslagen, maakt hij zich meer druk over zijn auto en of die niet wordt beschadigd. Maar is dat zo vreemd? Sowieso oordeel ik nooit over mijn personages. Als je oordeelt, kun je iemand niet begrijpen en dus ook niet spelen.'


Larraín: 'Gael kent alle acteertrucs, natuurlijk. Ik wilde met hem werken omdat de camera zijn gezicht opvreet, maar hij daarbij wel iets mysterieus behoudt. Zijn personage praat continu in de film, maar je weet nooit precies wat hij denkt.'


No is gefilmd als een tv-uitzending uit de jaren tachtig, op oude camera's. Voor niet bestaand, maar voor de speelfilm wel benodigd achter-de-schermen-filmbeeld van de NO-campagne werden de decors en omgevingen zo nauwkeurig mogelijk gereconstrueerd. 'Gigantisch veel werk', zegt de regisseur, 'maar ik wilde dat je geen verschil kunt zien tussen authentiek en toegevoegd materiaal. Ongeveer een kwart van de film is echt. Toen mijn editor en ik op een gegeven moment zelfs twijfelden of een fragment van ons was of niet, wist ik dat we goed zaten.'


Alhoewel een eerbetoon aan de slimme en luchtige NO-campagne, die Pinochet op een vredige wijze hielp verwijderen, is de film evengoed kritisch over de van het kapitalisme geleende, holle reclameretoriek. Bernal: 'Mijn conclusie, na het maken van deze film, is dat je de democratie tijdens verkiezingen beter niet te serieus kunt nemen. De beloftes blijven altijd onvervuld. Die teleurstelling zit ook in deze film verstopt. Er kwam wel verandering, maar niet voldoende. Zo hoopvol als toen is nu niemand meer.'


Larraín: 'Als je geen geld hebt in Chili ben je fucked. Gezondheid, educatie - alles kost geld, veel geld. Het Chili van nu is geen land maar een winkelcentrum. Daar zinspeelt No al wat op.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden