De Clovis-affaire

Voor de vijfde maal bezoekt Johannes Paulus II Frankrijk. Nooit kraaide er een haan naar, maar nu is het anders, want de aanleiding van zijn komst is de 1500ste gedenkdag van de doop van de Frankische koning Clovis....

Vanaf het podium laat Edmond Fricoteaux zijn liefde voor de Maagd Maria over een paar duizend grijze hoofden schallen. Het stoppelveld waarop zijn bewonderaars hun klapstoeltjes hebben neergezet, luistert mee, samen met een indrukwekkende rij van 108 Mariabeelden op aanhangwagentjes en het snelverkeer op de aanpalende Route Nationale 1. 'Roep me na: Maria, ik hou van je'

Achter de rug van de voormalige notaris, tegenwoordig voorzitter van de 'Broederschap Onze Lieve Vrouwe van Frankrijk', torent een Mariabeeld tientallen meters de lucht in. En daar weer achter staan 108 witte Peugeotjes uit te blazen. Hun blijde boodschap zit erop. Ze hebben de 108 Maagden sinds september vorig jaar een miljoen kilometer kriskras door Frankrijk gesleept. Alle 98 departementen hebben hun Mariabeeld bijgedragen, minus Lotharingen - vraag niet waarom. Tel daar bij op de Maagden van de Overzeese Gebiedsdelen, en zo werden het er 108. Toeval, maar ook een heilig getal, verzekert broederschapsvoorzitter Fricoteaux.

De blauwe Peugeotvlag wappert naast de geel-witte banier van de paus, maar de double-breasted vertegenwoordiger van de autofabriek ontkent een publiciteitsstunt. 'Renault en Citroën hadden niets van zich laten horen. Toen hebben wij het maar gedaan.' Het stoppelveld van de Broederschap ligt twintig kilometer ten noorden van Parijs. Vandaag treft het een beetje ongelukkig, want even verder, in de voorstad St. Denis, houdt de krant l'Humanité toogdag, zodat de communistische file in de war raakt met die van de Maagd Maria. Vanaf hier gaat de pelgrimage te voet verder, op weg naar de paus, naar Reims. Het hoogtepunt moet de pauselijke mis op de luchtmachtbasis worden, komende zondag.

Edmond Fricoteaux probeert zijn verhaal te doen. Hij wordt steeds onderbroken door oudere vrouwen met een vreemde vlam in hun ogen, die zich laten kussen. Veertien jaar geleden is hij 'verliefd geworden' op Maria. Acht jaar geleden heeft hij zijn Mariabeeld in dit korenveld opgericht. Zeker geen toeval. 'Het heet hier Baillet-en-France. We zijn hier in het Ile-de-France. Dit is het hart van Frankrijk. Wij willen Maria aan alle Fransen geven. En vergeet niet dat het motto van de pausreis is: Frankrijk, oudste dochter van de Kerk, ben je nog trouw aan je doopgelofte?' Hij knijpt in mijn arm. 'Eind dit jaar gaan we op wereldtournee. Kunt u voor een of twee Maagden uit Nederland zorgen?'

Wellicht is Fricoteaux de Piet Derksen van Frankrijk, maar zijn opwinding over het bezoek van de paus is allerminst buitensporig. Aan de andere kant van het spectrum roeren zich de tegenstanders. Net als destijds in Nederland wordt de Heilige Vader voorgesteld als zwarte reactionair in witte rok. In vitro fertilisatie, echtscheiding, voorbehoedmiddelen: zijn standpunten zijn niet opgeschoven, terwijl er intussen in de vorm van aids wel een argument is bijgekomen. 'Papofoben', noemt het dagblad Libération de bonte en luidruchtige coalitie van anarchisten, milieu-activisten, vrijmetselaars, kortom paushaters.

In de Vendée, tweede pauselijke pleisterplaats, werd twee weken geleden in de kerk een bom gevonden, met op een muur het opschrift 'In nomine papa boum'. In de havenstad Nantes begon een man tijdens de hoogmis met roomtaarten en met water gevulde condooms te gooien. Er is een groepering opgestaan die oproept zich te laten schrappen uit het doopregister, met een knipoog naar de organisatie SOS-Racisme: 'SOS-geef-ons-onze-zielen-terug'. Grote anti-pausdemonstraties staan voor zondag in Reims en Parijs op stapel.

Wie zich het pauselijk bezoek in 1985 aan Nederland herinnert, zal het allemaal niet onbekend voorkomen. Maar er is ook een belangrijk verschil. De Fransen hebben beslist geen last van wat Gerard Reve de Nederlandse 'symboolblindheid' noemde, die er in geloofszaken toe leidt dat elk edict, elke uitspraak of bul naar de letter wordt genomen. In Frankrijk hebben ze van zulke letterlijkheid geen last. Integendeel, de hele aanloop van het pausbezoek is begeleid door zwaar symbolische, nationale orgeltonen. 'Reims '96: Frankrijk ontmoet zijn ziel', staat op een bidprentje met foto van de paus dat de Broederschap van Maria verspreidt.

Voor de linkse tegenvoeters is het niet anders. Niet alleen de 'anars', de 'écolo's' en andere marginalen roeren zich. Ook op de opiniepagina's van Le Monde verheffen tegenstanders hun stem. Steeds met de natie als inzet. De aanleiding staat op hetzelfde bidprentje. '496-1996; 1500ste verjaardag van de doop van Clovis.' De Clovisherdenking, gecombineerd met het pausbezoek, heeft links Frankrijk tot woede gedreven. Kort gezegd komt het erop neer dat de paus er met de ziel van Frankrijk vandoor gaat. Er is al een boek verschenen dat De Clovis-affaire heet, naar de beruchte Dreyfus-affaire van een eeuw geleden. Een onschuldig postzegeltje van 3 franc dat de staat heeft uitgegeven (de la Gaule à la France, 496-1996) leidde tot de opmerking: 'Het wachten is op de postzegel om Hitler te herdenken.'

Het begon allemaal heel sereen, nog onder president Mitterrand. Die gaf de 'Delegatie van de nationale plechtigheden' de opdracht de Clovisherdenking vorm te geven. De Frankische koning Clovis (465-511) was immers de eerste 'barbaarse' vorst die zich liet kerstenen. Vandaar dat Frankrijk de oudste dochter van de kerk is geworden. Een grote gebeurtenis, daarover gaat het meningsverschil niet. Prof. Jean Delumeau, aan het Collège de France hoogleraar geschiedenis van de religieuze mentaliteit van West-Europa: 'Clovis was weliswaar minder belangrijk voor het ontstaan van de Franse natie dan de Capetingen en de Karolingen. Maar hij was toch een Frank, en uit dien hoofde in ieder geval debet aan de náám van Frankrijk.'

Voor de kerstening was de rol van Sint Martinus van Tours veel groter. En Clovis had zich alleen maar bekeerd omdat hij dat zijn vrouw had beloofd, als hij de Slag bij Tolbiac zou winnen. Maar dat doet allemaal niet af aan de brede overeenstemming dat de doop van Clovis, anderhalf millennium geleden, een viering ten volle waard zou zijn.

Vervolgens nodigde het Franse episcopaat de paus uit voor de plechtigheden. Per slot is Clovis met die doop evenveel van de kerk als van de staat. Daarna ging het mis. Het duurde niet lang of extreem-rechts rook dat de combinatie Clovis-Frankrijk-paus even profijtelijk als explosief zou kunnen zijn. Front-National-leider Jean-Marie Le Pen liet weten uiteraard naar Reims te zullen komen, waar hij 'aan de zijde' van de paus te vinden zou zijn. Le Pen over het belang van de Clovis-herdenking: 'Wat betreft de katholieke traditie, deze doop is eigenlijk die van ons land; voor alle Fransen markeert hij de geboorte van Frankrijk.'

Op dat moment rinkelden alle alarmbellen in de Sorbonne, het intellectuele hart van links Frankrijk. Yves Deloye, docent en politicoloog, is niet de enige die een boos artikel in Le Monde heeft geschreven. We spreken af op de Place de la Sorbonne, onder het beeld van de grote anticlericale denker Auguste Comte ('famille, patrie, humanité'). Deloye geeft onmiddellijk toe dat de Fransen een hartstocht koesteren voor wat hij noemt 'téléscopage', het uittrekken van een symbolische verrekijker. Alles betekent wat anders dan het ogenschijnlijk voorstelt. 'Waarom komt de paus op 22 september in Reims? Ik weet het niet, maar 22 september is ook een hoogtijdag van de Franse Revolutie. De dag van de overwinning van Valmy, toen het leger van gewapende burgers de contrarevolutionaire coalitie versloeg.'

Yves Deloye is de klassieke linkse intellectueel, met zijn metalen brilmontuurtje, zijn lange haar en nonchalant-stropdasloze kostuum. Op zijn revers prijkt niet Maria maar een rood anti-aids-speldje. Hij heeft een boek geschreven over de strijd tussen kerk en staat in de negentiende eeuw, en daarmee heeft zijn huidige engagement met de Clovis-affaire en het pausbezoek alles te maken. Want: 'We beleven een - minder virulente - reprise van de ''oorlog tussen de twee Frankrijken'' van een eeuw geleden.'

'De ellende met Clovis is dat we bijna niets van hem weten. De datum 496 klopt niet eens. Zijn doop moet vermoedelijk drie jaar later worden gedateerd. En je kunt hem net zo goed zien als de voorvader van Duitsland als van Frankrijk. Of voor mijn part van de Benelux. Je kunt dus nauwelijks over Clovis praten zonder in mythologie te vervallen. Iedereen kan erin zien wat hij wil. Als de paus dan begint over de doop van Frankrijk, en over Frankrijk als oudste dochter van de kerk, dan raakt dat direct de identiteit van de natie. En dan is Le Pen er als de kippen bij om van Frankrijk een katholiek land te maken. Dat wil zeggen: níet het land van alle niet-katholieken, in de eerste plaats de moslims.

'Reims heeft een soortgelijke lading. Reims is het heiligdom van Frankrijk. Daar zijn de koningen gezalfd. Als de paus daar komt op uitnodiging van de aartsbisschop, heb ik er niets op tegen. Maar wat doet de president van de Republiek? En weet u dat Le Pen al een keertje demonstratief voor de kathedraal is gaan staan? Zelfs Le Pen kan het zich niet veroorloven tegen de Republiek te zijn, maar hij suggereert op z'n minst: ik wil eigenlijk de monarchie terug. Le Pen flirt met de zwartste bladzijde van onze geschiedenis.'

Over die zwarte periode gaat het boek van Deloye. Precies een eeuw geleden speelde de Clovisherdenking zich af, terwijl Frankrijk verwikkeld was in de traumatische Dreyfus-affaire. De joodse officier Alfred Dreyfus was verbannen naar Duivelseiland omdat hij zou hebben gespioneerd voor de Duitsers. De beschuldiging bleek vrij snel vals, maar de autoriteiten hielden voet bij stuk en de Dreyfus-affaire scheurde Frankrijk in tweeën op een breukvlak dat al ouder was: rechts, katholiek, monarchistisch Frankrijk tegenover het Frankrijk van de revolutie en van de Republiek. Tegenstanders van de kerk bevonden zich in een kamp met radicalen, socialisten, vrijmetselaars en joden. 'De twee Frankrijken' - Les deux France - bestaan nog altijd, zij het latent, en ze steken de kop op zodra kerk en staat langs elkaar schuren: islamitische hoofddoekjes op openbare scholen, subsidie voor bijzonder onderwijs, oorlogsmisdadigers die jarenlang in kloosters verborgen zijn gehouden.

Yves Deloye: 'In 1996 vindt niemand meer dat de kerk de republiek bedreigt. Maar er zijn gevaarlijke tendensen. Sommigen halen de geschiedenis van Frankrijk en die van het katholicisme door elkaar. In mijn boek heb ik dat ''catholicocentrisme'' genoemd. Frans-zijn, is katholiek-zijn. Maar naar mijn overtuiging is dat helemaal niet zo: de Franse identiteit is de republiek: vrije en gelijke burgers, de rechten van de mens. Ook voor niet-katholieken.'

De twee Frankrijken werden gepacificeerd in de scheiding tussen kerk en staat van 1905. Een bijna neurotische scheiding, en zo bijzonder dat er een onvertaalbaar Frans woord voor bestaat: 'Laïcité'. Deloye: 'Frankrijk is het enige land waar in het openbaar onderwijs ab-so-luut niets aan godsdienst wordt gedaan. De staat betaalt geen centime aan welke cultus dan ook.'

Hoe neurotisch die scheiding is, blijkt wel nu de staat kennelijk bij gelegenheid van het pausbezoek, respectievelijk de Clovisherdenking buiten zijn boekje is gegaan. Vinden althans de anticlericalen, ook wel 'laïcs' genoemd. Gendarmes zijn ingezet op kosten van de belastingbetaler, kerken gerestaureerd, voorbereidingen getroffen, hekken geplaatst. Allemaal verboden. Het blad Le Point onthulde dat het ministerie van Defensie niet een, maar twee pausmobielen moet onderhouden, voor het geval er een pech krijgt. De pauselijke ontvangst op enkele militaire vliegvelden gaat 2 à 3 miljoen franc kosten. Een schijntje, maar principieel onjuist.

President Chirac, een belijdend katholiek, had al enige irritatie veroorzaakt toen hij tijdens de uitvaart van François Mitterrand een Heilige Mis liet opdragen in de Notre Dame, onder het oog van de wereld en in aanwezigheid van vele hoogwaardigheidsbekleders. Wat moest de president van de Republiek daar? Dat gebeurde toen de anticlericalen nog moesten bijkomen nadat was gebleken dat de stervende socialistische president zijn laatste gesprekken steeds met een priester had gevoerd.

Korte tijd later ging Chirac tijdens een van zijn eerste staatsbezoeken naar de paus in Rome, waar hij tot overmaat van ramp verwees naar Frankrijk als oudste dochter van de Moederkerk. Nu is het bezoek van het ene aan het andere staatshoofd goed te verdedigen, maar was de discrepantie tussen het belang van Frankrijk en dat van Vaticaanstad niet te groot? Opnieuw irritatie bij republikeins Frankrijk. Gevaarlijke tendensen? Wil Chirac van Frankrijk een katholieker land maken dan het is, wellicht om Le Pen de wind uit de zeilen te nemen?

Gevaarlijke tendensen, mijn neus, luidt het bondige antwoord van Henri Tincq, specialist geestelijk leven van Le Monde. Veel tijd heeft hij niet, want hij schrijft gemiddeld twee stukken per dag over de reis van de paus, wat voor een linksige krant als Le Monde op zichzelf al nieuws is. Na enig aandringen wil hij bovendien toegeven dat hij 'van oorsprong' katholiek is. Nog even later erkent hij dat hij 'praktizerend katholiek' is. Maar dat maakt niet uit. 'Hier is niet de identiteit van Frankrijk in het geding, maar de identiteit van links. Onze linkse intellectuelen weten niet meer waar ze het zoeken moeten, en grijpen iedere mogelijkheid aan om te laten weten dat ze er nog zijn.'

Johannes Paulus II komt voor de vijfde keer naar Frankrijk. Als je het bezoek aan het eiland Réunion erbij optelt, voor de zesde keer. Nooit heeft er een haan naar gekraaid. Tincq grijpt een papier en leest voor. 'Ik wil in uw persoon de instelling begroeten die de geschiedenis van mijn land zo diepgaand, zo wezenlijk heeft gemarkeerd, en die een levende bron blijft waar zovelen nog altijd hun hoop uit putten.' Hij grijnst. Wie is hier aan het woord? François Mitterrand, socialistisch president, in 1983, tijdens het pausbezoek aan Lourdes.

Tincq haalt nog een papier te voorschijn. Le Monde heeft deze week een enquête gehouden. Vraag: Vindt u dat het debat tussen het katholieke Frankrijk en het niet-godsdienstige Frankrijk nog actueel is, of vindt u dat debat definitief passé? Antwoord: 56 procent vindt het debat definitief passé, 39 procent vindt het nog actueel. 'Met andere woorden: de meerderheid interesseert het niets.'

En wat vinden de Fransen van Clovis? De etalages van de boekwinkels staan vol met Clovisbiografieën. Ze heten De doop van Clovis, De geboorte van Frankrijk, De wortels van de Franken of gewoon Clovis. Het driemaandelijkse geschiedenistijdschrift Enquête sur l'histoire besprak in zijn jongste uitgave achttien Clovisboeken.

Godsdiensthistoricus Jean Delumeau is niet onder de indruk. Hij gelooft dat de meeste Fransen Clovis vergeten zijn. Ook Delumeau heeft in Le Monde geschreven, als lidmaat van de groep 'La Parole', een aantal vooraanstaande katholieke intellectuelen. Hij keerde zich tegen opgewonden standjes als Yves Deloye.

'De meeste mensen weten niet meer wie Clovis is, wat niet wil zeggen dat de belangstelling voor geschiedenis minder wordt. Die neemt juist toe, omdat de mensen hun wortels zoeken. Inderdaad, een identiteitskwestie. Ik begrijp de intellectuelen niet die niet in staat zijn te erkennen dat Frankrijk ook vóór de Revolutie een geschiedenis had. En dat die geschiedenis christelijk was. Toen we in 1989 de tweehonderdste verjaardag van de Revolutie vierden, had niemand daar bezwaar tegen. Ook niet tegen de vorm die de viering aannam. Waarom zou die Clovisherdenking dan nu niet kunnen?'

Uiteraard, zegt Delumeau, onderhoudt Frankrijk een tweeslachtige relatie met de paus. Hij is immers zowel staatshoofd als leider van een kerk. 'Dat geeft problemen voor het protocol. Vandaar dat president Chirac hem op het vliegveld ontvangt, en premier Juppé hem uitgeleide doet.'

De aartsbisschop van Reims, mgr. Défois, heeft inmiddels olie op de golven gegooid: Le Pen is niet uitgenodigd en de komst van Chirac is niet voorzien. 'De paus komt niet naar Reims om een nationale ceremonie te vieren.'

De stad Reims maakt zich intussen in alle kalmte op voor de grote gebeurtenis. Citroëngarage 'De kathedraal' is gewoon open. De dranghekken langs de Rue Liberger, die naar de kathedraal leidt, staan klaar om in het gelid te worden gezet. De son-et-lumière-vertoningen in de kathedraal over Clovis zijn al lang geleden uitverkocht. Koning Clovis zelf staat hoog boven het voorportaal van de kerk, en kijkt zwijgend en bewegingloos toe hoe de toeristenwinkels aan zijn voeten goede zaken doen met champagne, Cuvé Clovis.

Op de eerste verdieping van het paleis van de aartsbisschoppen, pal naast de kathedraal, is een mannetje in overall druk doende de belichting van de Clovis-zaal in orde te maken. Hij heeft andere zorgen dan de verhouding tussen staat en Vaticaan. Zijn gobelins zijn niet goed verlicht. Alle wanden zijn behangen met textiel uit de zeventiende eeuw met daarop de geborduurde heldendaden van Clovis. De overwinning op de Allemannen, die op de Vlamingen. Clovis' doop hangt er tweemaal, een uit de vijftiende, een uit de zeventiende eeuw. Ik vraag of de werkzaamheden iets te maken hebben met het pausbezoek. Vanzelfsprekend. 'We lopen het risico dat hij hier een bezoek brengt. Tenminste, als het hem lukt de trap op te komen.'

Martin Sommer

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden