Opinie

'De Citotoets moet weer hulpmiddel voor leerkracht worden, geen hard afrekeninstrument'

Met de Citotoets in het achterhoofd, focussen scholen te veel op taal en rekenen, stelt Hettie Mali. Dit leidt tot een verschraling in het onderwijs. 'Waardevolle vaardigheden die niet gemakkelijk meetbaar zijn, zoals creativiteit, kritisch denken en sociale vaardigheden, dreigen we uit het oog te verliezen.'

Beeld anp

Toon komt 's ochtends opgewonden de klas binnen met een boek over Vincent van Gogh. Hij vertelt met glinsterende ogen over de Aardappeleters en dat Vincent erg arm was. De andere kinderen kijken geïnteresseerd toe. Toon wil het boek laten zien. De leerkracht is geraakt door het enthousiasme van de leerlingen, maar denkt aan zijn strakke planning om de leesresultaten op de Citotoets te verbeteren. Hij begint met de leesles.

Dit is zomaar een voorbeeld, maar wel één die in veel klaslokalen kan voorkomen. Op basisscholen ligt de focus de laatste jaren steeds meer op het behalen van hoge resultaten (opbrengstgericht werken). De nadruk ligt hierbij op taal en rekenen.

Rekenen en taal
Vanuit mijn werk als onderwijsadviseur hielp ik scholen bij de invoering van deze werkwijze. Door meer leertijd gingen de Citoscores taal en rekenen omhoog. Maar dit ging ten koste van activiteiten zoals een museumbezoek, een project over godsdiensten, een biologieles op locatie of techniek.

Door de sterke eenzijdige focus op taal en rekenen verschraalt dus het onderwijsprogramma. Goed onderwijs richt zich op goed burgerschap, het voorbereiden van mensen op een werkend leven en het voorbereiden van mensen op een zinvol bestaan. Goed taal-, en rekenonderwijs zijn hiervoor zeker van belang maar bij lange na niet voldoende.

Er zijn twee redenen waarom de nadruk in het basisonderwijs zo sterk op taal en rekenen is komen te liggen. Deze redenen hebben betrekking op:
1. De positie van Nederland op internationale ranglijsten
2. De heersende gedachte dat goed taal- en rekenonderwijs leidt tot economische winst

De eerste reden betreft de internationale ranglijsten (TIMMS, PIRLS en PISA), waarbij het onderwijs tussen verschillende landen vergeleken wordt. Deze ranglijsten richten zich sterk op taal en rekenen. Nederland scoort sinds jaar en dag bovengemiddeld. Waarom dan bij elk nieuw gepresenteerd lijstje steeds weer die paniek? Er ontstaat grote onrust omdat we bijvoorbeeld een treetje gezakt zijn, te weinig excellente leerlingen hebben of omdat we wel vooruit zijn gegaan in relatieve zin maar niet in absolute zin (of omgekeerd). En de conclusie is elke keer weer: de opbrengsten van taal en rekenen moeten omhoog.

Economische winst
De tweede reden voor de nadruk op taal en rekenen is overgewaaid uit de Angelsaksische landen en is de breed verspreide gedachte dat goed taal,- en rekenonderwijs leidt tot economische winst. Los van de vraag of het verstandig is onderwijs vooral te zien als een onderdeel van de economie, is het compleet uit de lucht gegrepen om te stellen dat taal en rekenen de belangrijkste vaardigheden zijn die we nodig hebben in de economie van morgen. Zo stelt Tex Gunning (lid raad van bestuur AkzoNobel): 'We moeten naar (..) onderwijs waarin ruim aandacht is voor waarden als empathie, verantwoordelijkheid, integriteit en authenticiteit'.

De eenzijdige focus op taal en rekenen wordt versterkt door de afrekencultuur in het basisonderwijs. Onder druk van de meetbehoefte zijn de Citotoetsen, die vooral taal en rekenen meten, geëvolueerd van een hulpmiddel voor de leerkracht tot een hard afrekeninstrument. Als namelijk de scores op de Citotoetsen, schoolbreed, gedurende een langere periode onvoldoende zijn, wordt de school door de onderwijsinspecteur bestraft met het stempel 'zwakke school'. Deze beoordeling wordt op een website geplaatst. Een schandpaal dus.

Dit leidt er in het basisonderwijs toe dat wij waardevolle vaardigheden die niet gemakkelijk meetbaar zijn, zoals creativiteit, kritisch denken en sociale vaardigheden, uit het oog dreigen te verliezen. Terwijl taal en rekenen een wel erg grote rol krijgen.

Een andere ongunstige ontwikkeling, waar ik in de praktijk al veel voorbeelden van gezien heb, is 'teaching to the test'. Een leerkracht in groep 7 die uitpluist wanneer welke spellingsregel in een Citotoets wordt gevraagd en daar het spellingsprogramma op aanpast, een andere leerkracht die mij vertelt dat zij de rekenonderdelen in de methode overslaat die niet gevraagd worden op de Citotoets. De Citotoetsen bepalen zo het onderwijsprogramma en worden een doel op zich. De wereld op zijn kop.

Rijk schoolaanbod
En niet alleen verschraling is het gevaar, ook het rijke schoolaanbod dat wij kennen komt op de tocht te staan. Scholen met een uitgesproken eigen visie komen regelmatig in een spagaat. Zo willen scholen als Montessori en Freinet uitgaan van de interesses van het kind. Door de toetsdruk echter, zie ik steeds vaker dat de leerstof en hoe een kind dit leert, wordt opgelegd door de leerkracht. Scholen gaan hierdoor onderling meer op elkaar lijken. Dat is onaanvaardbaar omdat diversiteit in onderwijsaanbod nodig is. Kinderen leren niet allemaal op dezelfde manier. Waar het ene kind behoefte heeft aan structuur en regels zal een ander kind goed gedijen bij vrijheid en verantwoordelijkheid.

Het is nodig dat de onderwijsdoelen weer verruimd worden, zodat er goed onderwijs gegeven kan worden in de brede zin van het woord.

Laten we beginnen met de Citotoetsen te gebruiken waarvoor deze eigenlijk bedoeld zijn. Als hulpmiddel voor de leerkracht in plaats van als hard beoordelingsinstrument van onderwijsopbrengst.

Hettie Mali is orthopedagoog en twaalf jaar werkzaam geweest als onderwijsadviseur.

 
De eenzijdige focus op taal en rekenen wordt versterkt door de afrekencultuur in het basisonderwijs
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden