De Chinese gelukskat die eigenlijk Japans is: waarom lonkt hij eigenlijk naar ons?

'Maneki neko': een populair cultureel fenomeen

Hij staat in menige oosterse winkel braaf te zwaaien: die 'Chinese kat'. Maar hij is van oorsprong Japans, en wat staat hij daar te doen?

Beeld Eva Roefs

'Of ze geluk brengen? Ach, mensen moeten er niet teveel over nadenken.' De verkoper van een Chinese winkel in het Chinatown van Amsterdam maakt een wegwuivend gebaar naar zijn imposante collectie lucky cats. Hij verkoopt ze in alle denkbare gedaanten, de kat die oorspronkelijk maneki neko heet. Je hoeft het gebaar dat zijn poot maakt maar na te bootsen en de meeste Nederlanders weten waar je het over hebt. 'Ja, die Chinese kat bedoel je!'

Toch is de oorsprong van de maneki neko niet China, maar Japan. De geschiedenis van de talisman, een geluksbrengend voorwerp, gaat veel verder terug dan de overal zichtbare plastic reïncarnatie doet vermoeden. Vanachter menig etalageraam staart hij voor zich uit en vooral in de grote steden zie je 'm bij Chinese massagesalons, Thaise restaurants en Nederlandse tattooshops. Hij staat stokstijf stil, zijn ogen zwart en uitdrukkingsloos. Een groot contrast met zijn linkerpoot, die onophoudelijk op en neer beweegt. Zijn oren en halsband zijn dezelfde kleur rood, zijn slabbetje is meestal groen. Met zijn rechterpoot klemt hij een geluksmunt vast.

Je kent de zwaaiende kat zonder zijn naam te kennen.

Maar waar komt deze maneki neko - 'lonkende gelukskat' - vandaan? En hoe kwam hij hier terecht?

Symbool voor geluk

'In Japan geldt de gelukskat niet als kunst, laat staan als nationaal erfgoed', zegt Daan Kok, conservator Japan en Korea van het Museum Volkenkunde in Leiden. 'Maar dat de kat een talisman is die klanten en welvaart aantrekt, is voor de Japanners een serieuze zaak. Hij geldt als een symbool voor geluk.'

De oudste afbeelding van een maneki neko stamt uit halverwege de 19de eeuw. De kat is te zien op een illustratie van Utagawe Hiroshige, een van de grote meesters van de Japanse prentkunst ukiyo-e. Op de prent Zeven kraampjes op de avondmarkt in de Joruristraat uit 1852 zien we de taferelen op een markt. Op het podium van een verkoper staat een stelling waarop vijf kattenbeeldjes prijken. In de mand ligt de rest van zijn voorraad. De katten zitten allemaal rechtop en hebben hun rechterpoot opgeheven. Een vrouw kijkt geïnteresseerd naar de beeldjes, die dus ook toen werden verkocht als engimono, een geluksbrenger.

Beeld anp

Lonken

Dit verschijnsel is nog ouder dan de 19de eeuw. De ontstaansmythe speelt zich twee eeuwen eerder af. Een arme man, woonachtig in een vervallen tempel in Edo (het huidige Tokio), zou een verwaarloosde straatkat in huis hebben gehaald. De kat maakt het al snel tot een gewoonte om voor de tempel te posten. Tijdens een hevige regenbui besluit een voorbijganger, een edelman, te schuilen onder een boom tegenover de tempel. Op het moment dat hij naar het beest toe loopt, wordt de boom door bliksem getroffen. De kat zou hem hebben gelonkt door met zijn poot naar voren te zwaaien, een gebaar dat in Japan - ook voor mensen - 'kom hier' betekent. De edelman wordt de beschermheer van de tempel, die hierdoor nieuwe glorie vindt. Sindsdien geldt de kat als een brenger van geluk. Er zijn varianten van dit verhaal in omloop: soms is de tempel een winkel of een restaurant. Soms is de edelman een klant. En soms is de stad Edo Osaka.

Inmiddels is de gelukskat doorgedrongen tot de rest van de wereld en overal een populair cultureel fenomeen. Hij staat op sleutelhangers, spaarpotten, aanstekers, pollepels en nog oneindig veel meer. Eén van Japans grootste exportproducten, Nintendo's Super Mario, neemt in een videospel kort de gedaante aan van de katachtige talisman (u raadt het al: in het spel levert dat munten op). En ook het personage Meowth uit de animeserie Pokémon is onmiddellijk herkenbaar als gelukskat: een munt op het hoofd en de poot in de lucht bij iedere verschijning. Buiten Azië zijn er talloze varianten te koop van maneki neko's die de gedaante aannemen van een beroemdheid: een blauw-rode Spiderman, David Bowie (als Ziggy Stardust), Donald Trump (met opvallende oortjes - of duivelshoorntjes?).

Migratie

Waarom is uitgerekend deze Japanse talisman in het Westen doorgebroken? Alan Pate, een Amerikaanse expert in Japans antiek uit San Diego zegt dat de porseleinen maneki neko's in de jaren twintig van de vorige eeuw voor het eerst naar China werd geëxporteerd, samen met Japans servies, beeldjes van goden en godinnen.

Pate, die een geschiedenis van de maneki neko schreef en een overzichtstentoonstelling van de kattenbeeldjes in het Mingei Museum in San Diego samenstelde, weet dat de katten zelfs speciaal voor China werden gemaakt. De rest van Azië volgde. 'Maar dat de maneki neko ook de westerse wereld veroverde, is een naoorlogs verschijnsel, toen de migratie van het continent naar het Westen sterk toenam', zegt Pate. Via de Aziatische migranten vond de kat zijn weg naar de etalages van oosterse restaurants in de VS en Europa. Migratie, in combinatie met de globalisering van productie en consumptie, maakten de 'm tot een universeel symbool, aldus Pate. Maar wie op het idee kwam de beestjes van een door een batterij bewegende arm te voorzien, is nog steeds onduidelijk.

Inmiddels heeft het Chinese bedrijfsleven het stokje overgenomen van de oorspronkelijke Japanse fabrikanten. Als je nu in Nederland een maneki neko koopt, is die bijna altijd van Chinese makelij.

Bij Bol.com kun je bijvoorbeeld een lucky cat van goudkleurig plastic bestellen. 'Een ideaal cadeau voor vrienden en familie', aldus de website. De productcode verraadt de herkomst: MLY ofwel Mei Long Yu, een van de vele speelgoedfabrikanten uit de Chinese provincie Guangdong.

Een maneki neko in Bangkok, Thailand. Beeld epa

Ook een Amsterdamse variant

Dat het glimmende plastic van de mechanische gelukskat vloekt met het gemiddelde interieur in Nederland, viel ook de Chinees-Nederlandse Chi Wah Chow op. In de winkel van haar ouders raakte ze met een klant in gesprek over de traditionele maneki neko. 'We waren het er al snel over eens dat de beeldjes niet goed pasten in een Nederlands interieur. We wilden mooiere gelukskatten maken', vertelt Chow. Samen met de klant, een marketeer uit Hilversum, en haar broer begonnen ze hun eigen merk gelukskatten. De pootjes van hun Lucky8Cats, een eigentijdse designuitvoering, bewegen niet en het lijf is uitgevoerd in één moderne kleur: onder meer neonblue, emeraldgreen of jetblack. Er is een Amsterdamse variant, met de drie stadskruisen op de munt en binnenkort wordt een Delfts blauwe versie in de collectie opgenomen.

Lucky cats worden in allerlei materialen uitgevoerd: in steen, papier, hout. Of de maneki neko nou onopgesmukt is, of juist rijk beschilderd, abstract of dierlijk realistisch, de oerversie blijft altijd bestaan: een lichte vacht, één poot opgeheven met altijd een kattenbelletje om z'n nek, een slab en de grote gouden munt die hij vasthoudt.

Dat lijkt ook een belangrijk deel van het succes van de maneki neko in de moderne wereld: de kat kan in zijn eindeloos reproduceerbare vorm tot in de oneindigheid nieuwe gedaanten aannemen, als een mal die overal overheen kan worden gelegd.

In tijden van goddeloosheid is zijn gelukswaarde frappant. Want de kat mag dan tegenwoordig meer gewild zijn als hebbeding dan als talisman, iedere webshop die de kat verkoopt, vermeldt nog steevast dat de kat geluk brengt en de eigenaar welvarend maakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.