Reportage Protesten Chili

De Chileense president kondigde sociale hervormingen af, maar het volk demonstreert door

Demonstranten in de straten van Santiago. Beeld EPA

Het lijkt een tekst uit een ver, vreedzaam verleden. ‘Ik demonstreer voor het klimaat’ staat op een reclamebord in La Alameda, de verkeersslagader van Santiago. Want ja, als het gaat om het milieu wil Chili de wereld een voorbeeld geven. Maar nu even niet; het Zuid-Amerikaanse land heeft het te druk met zichzelf.

Het verre, vreedzame verleden: dat was zo’n beetje tot begin vorige week. Het bord wijst vooruit naar de grote VN-conferentie over het klimaat die Chili in december hoopt te organiseren. Daarvóór, in november, hoopt het land de Chinese leider Xi Jinping en de Amerikaanse president Donald Trump op bezoek te krijgen.

Zoals die dingen gaan in opkomende landen waar de economie én de democratie vaste voet aan de grond lijken te hebben. Maar dezer dagen is vooral de tekst ‘Ik demonstreer’ van toepassing. Met potten en pannen, met muziek en dans, maar zeker ook met een opvallende hoeveelheid geweld. Zoals op La Alemeda.

Een half uitgebrande sofa, nog midden op de brede straat, maakt duidelijk dat het ook deze week niet rustig is in de hoofdstad van zeven miljoen mensen. En op dinsdag aan het einde van de ochtend trekken vanuit diverse wijken alweer een heleboel mensen te voet naar het oude centrum. Een van hun leuzen luidt ‘Chile despertó’, Chili is ontwaakt. Maar de nachtmerrie lijkt nog verre van voorbij.

‘Chile despertó’, Chili is ontwaakt. Beeld Kees Broere

Allemaal samen

Ook dinsdag zal een grote menigte demonstranten zich vanaf de Plaza de Baquedano, waar in gemoedelijker tijden het nationaal voetbalelftal op tv-schermen wordt toegejuicht, de mars op gang komen richting La Moneda, het paleis van president Sebastián Piñera. ‘Wij zijn niet links of rechts’, zegt een vroege betoger, ‘wij zijn de burgers, de bevolking van Chili. Allemaal samen.’

Piñera zal, al dan niet diep verschanst in zijn paleis, de menigte inmiddels met grote zorg (en extra politie buiten de poort) tegemoet zien. De president heeft na de hevige protesten van de afgelopen dagen een programma van ‘sociale hervormingen’ in het vooruitzicht gesteld. Maar het is nog maar de vraag of hij daarmee zeventien miljoen Chilenen weer tevreden kan krijgen.

‘De kern van het protest’, zegt de Chileense onderzoeksjournalist en universitair docent Paulette Desarmeaux, ‘is de maatschappelijke ongelijkheid in ons land. In Chili bezit één procent van de bevolking ongeveer eenderde van alle kapitaal.’ Voor veel mensen binnen die andere, 99 procent geldt een salaris dat ruim onvoldoende is voor de hoge kosten van het levensonderhoud, een systeem voor onderwijs en gezondheidszorg dat velen buiten boord houdt, en een pensioenstelsel dat tot een hoog aantal zelfmoorden onder bejaarden leidt.

Uitgebrande metrostations

Ver weg van La Alemada, van de uitgebrande metrostations en de met felle leuzen volgekalkte muren van het oude centrum woont de 86-jarige mevrouw Ana Salcedo Vidal, een even frêle als vriendelijke pensionada. Zij geeft eerst buiten een rondleiding langs haar plantjes en laat dan, binnen, haar pensioenstrookje zien. Mevrouw Vidal ontvangt maandelijks 215.049 Chileense pesos, oftewel zo’n 265 euro. Ter vergelijking: voor het huurhuis waarin zij al 27 jaar woont, betaalt zij elke maand 230.000 pesos, meer dan haar pensioen dus.

Puinruimen bij in brand gestoken metrostation. Beeld Kees Broere

‘No mas AFP’ luidt een van de andere burgerslogans dan ook, ‘geen AFP meer’. Het duidt op het pensioensysteem, ooit opgezet door een broer van president Piñera, dat volgens de critici veel te veel ruimte biedt aan het particuliere bedrijfsleven om met het pensioenspaargeld van werkende mensen te investeren, te speculeren – en zo nu en dan grandioos over de kop te gaan. En zo zijn er meer klachten over Chili’s neoliberale markteconomie, begonnen ten tijde van de dictatuur van Augusto Pinochet (1973-1990), maar volgens velen door geen enkele democratisch gekozen opvolger, links dan wel rechts, wezenlijk verbeterd.

Mevrouw Vidal heeft ze allemaal zien komen en gaan, los presidentes. Het geeft haar bijzonder weinig vertrouwen op betere tijden. Maar soms is zij gewoon ook bang; bang bijvoorbeeld dat net als met de val van en de moord op de socialist Salvador Allende in 1973 de militairen in het land de macht weer zullen overnemen. ‘Als het geweld en het vandalisme aanhouden, zou dat zo maar weer kunnen.’

De meeste Chilenen lijken dergelijke doemgedachten niet te koesteren. De massaliteit van de protesten heeft de mensen niet verrast. De gewelddadigheid wel. Het bedrijfsleven schat de voorlopige schade al op ongeveer een miljard euro. Tussen de overwegend goedbedoelende, vreedzame betogers bevinden zich wat de Chilenen ‘lumpen’ noemen, een soort lompenproletariaat, met een al dan niet bewezen crimineel verleden. Zij versterken in elk geval het beeld van een land in brand.

Wie biedt een uitweg? De oude mevrouw Vidal denkt het te weten. ‘De politici moeten zich eindelijk eens gaan inzetten voor de burgers. Tot nu toe laten ze hun oren vooral hangen naar het bedrijfsleven.’ Als het aan haar ligt, geeft Chili de wereld toch een voorbeeld.

De pensionada Ana Salcedo Vidal. Beeld Kees Broere
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden