De charmante oubolligheid van Madurodam

Vijftig jaar geleden opende prinses Beatrix Madurodam. Nu komt ze, als koningin, op 2 juli het gouden jubileum vieren. Het stadje was een initiatief van van het echtpaar Maduro, ter nagedachtenis aan hun in Dachau gestorven zoon George, en van de in charitatieve kringen indertijd zeer bekende mevrouw Boon-Van der...

De initiatiefnemers van Madurodam hadden een halve eeuw geleden een helder doel voor ogen. Het miniatuurstadje diende een getrouwe weergave te vormen van een Nederlands plaatsje. Maar het moest ook een toeristische trekpleister worden, waar het hele gezin met een goed gevoel vandaan kwam.

Daarom was er in dit 'monument met een glimlach' geen plaats voor een gevangenis, een begraafplaats, ziekenhuis of crematorium. Vervelende zaken werden uit het zicht gehouden. En dat is nog steeds zo. In de eerste decennia na de opening werd het miniatuurstadje gedomineerd door de Dom, de Sint Jan, het Paleis op de Dam en andere grote monumenten.

Sinds de ingrijpende stedenbouwkundige vernieuwingen uit de jaren negentig is het accent verschoven naar moderne pronkstukken als de Erasmusbrug, de gemoderniseerde haven, Schiphol en de hoofdkantoren van Nationale Nederlanden en ING.

Maar nog steeds geen junks of zwervers op straat. De eerste hangplek moet nog komen. Inmiddels is het bestuur van het stadje niet meer zo streng als in de beginjaren. Met een knipoog werden hier en daar wat wulpse elementen toegevoegd. Op het strandje verschenen naakte zonaanbidders en op de Wallen zit zowaar een als prostituee herkenbare dame achter het raam. Het blijkt een publiekstrekker. Op een willekeurige doordeweekse ochtend laat een gezin zich als eerste die dag giechelend fotograferen met het hoertje op de achtergrond.

Miljoenen foto's moeten er in de loop van de tijden op de favoriete locaties gemaakt zijn. Opa als scholier hurkend voor de Ridderzaal, twintig jaar later met kroost en nu op bezoek met kleinkinderen. Honderdduizenden mensen sjokken jaarlijks langs de miniatuur-attracties. De helft komt uit het buitenland.

De buitenlanders concentreren zich vooral op de karakteristieke Hollandse onderwerpen: molens, kastelen en de pittoreske historische stadskern. Aan het kantoor van Nationale Nederlanden hebben zij geen boodschap. Voor de Nederlanders hebben deze moderne maquettes wél een hoge herkenbaarheidsgraad.

Ook op deze warme ochtend hebben menige opa en oma moeite de kleinkinderen bij te houden. Vooral bewegende modellen, de bruggen, de treinen op vier kilometer spoor en de auto's fascineren de kleintjes. De ene attractie hebben ze nauwelijks ontdekt, of het is hollen naar de volgende. Twee uur doet een Nederlands gezin gemiddeld over een bezichtiging. Sommige kinderen willen de klus in een half uur klaren.

Madurodam behoort met de Keukenhof en de Efteling tot de toeristische trekkers van het eerste uur. Jarenlang was er in Nederland weinig anders dan deze drie attracties. Sinds de jaren zeventig is de concurrentie sterk gegroeid. Temidden van het geweld van de grote attractieparken, die elkaar met mega-achtbanen en loopings proberen af te troeven, hield Madurodam zich, met een schaal van één op 25, goed staande.

'In al die jaren is er niets aan onze filosofie gewijzigd', zegt Marianne de Nooijer, hoofd voorlichting van Madurodam. De stichting veranderde in een BV met tientallen werknemers, een nieuwe imposante entree, restaurants en vergaderzalen. 'Maar de opzet is nog steeds in het klein te laten zien hoe leuk Nederland is', aldus De Nooijer.

Critici verwijten Madurodam oubolligheid. Het stadje zou geen juist, want een eenzijdig, achterhaald beeld geven van Nederland. De Nooijer: 'We vinden dat woord oubollig niet leuk natuurlijk. Maar hang naar nostalgie, het streven naar herkenbaarheid, heeft ook zijn charme.' Madurodam heeft de kritiek al lang geleden in een pluspunt omgebogen. Het stadje geeft de vorige generatie de gelegenheid de volgende generatie uit te leggen hoe het was, of tenminste hoe het had moeten zijn.

Dat trekt. Vorig jaar passeerden 786.684 bezoekers de kassa. Weliswaar 19 procent minder dan in het topjaar 2000, maar de directie gaat uit van een incidentele dip, vooral veroorzaakt door de MKZ-krisis en de gevolgen van de aanslagen op 11 september.

Nog altijd bereikt Madurodam in Nederland op één na alle leeftijdscategorieën. Alleen de middelbare scholieren ontbreken. Die vinden Madurodam niet gaaf, maar saai. Nooit heeft het bestuur overwogen de kant van de grote achtbanen op te gaan. Madurodam kan alleen overleven als een positief gekleurd Hollands Welvaren. Het is ervan overtuigd dat elke inbreuk daarop het voortbestaan in gevaar kan brengen.

Wel wordt voortdurend gezocht naar aanpassingen, waardoor het monument met zijn tijd kan meegaan en naar tentoonstellingen om meer publiek te trekken. Ook in Madurodam breidt Schiphol dezer dagen uit. De beslissingen over sloop en nieuwbouw worden zorgvuldig afgewogen. Het Nederlandse bedrijfsleven is daarbij van begin af aan nadrukkelijk betrokken geweest. De directies van de grote ondernemingen staan in de rij om hun eigen maquette te mogen plaatsen.

Vaak worden ze geweigerd. Madurodam heeft zijn eigen criteria. Het object moet in het stadje passen, dient typisch Nederlands te zijn, dynamisch en attractief. Ook is van belang of er al een soortgelijke maquette staat. Zelfs bierbrouwer Heineken werd afgewezen omdat Madurodam al een brouwerij had. Een voorstel om de Arena na te bouwen leed schipbreuk omdat het publiek door de hoogte (2,85 meter) het bewegende dak niet zou kunnen zien. Een maquette is voor een bedrijf een kostbare zaak. Twintig procent van de omzet komt uit bijdragen van sponsors met een eigen vestiging.

Maar niet alleen de nieuwbouw is streng gereglementeerd. Ook de bescherming van de goede smaak en de zeden is nog regelmatig onderwerp van gesprek in het bestuur. Over het plaatsen van een homo-monument werd lang gesproken. De Nooijer: 'We zijn daar voorzichtig mee. Niet omdat we per se niet willen shockeren. Maar omdat we vasthouden aan een concept dat al een halve eeuw werkt en volgens ons nog vijftig jaar mee kan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden