De Catalanen beseffen dat de Spaanse dictatuur nooit voorbij is gegaan

Zondag was de dag waarop de Catalanen beseften dat ze niet in een democratie leven. De mensen die in lange rijen voor de stemlokalen staan zeggen het - niet een van hen, maar velen. Vandaag, verkondigen ze, beseffen ze dat de Spaanse dictatuur nooit voorbij is gegaan.

De Spaanse politie, de Guardia Civil, is onderweg naar een school in Barcelona die als stemlokaal wordt gebruikt. Beeld Samuel Aranda / de Volkskrant

De ontruiming (Jaume Balmes-school, zondag 8.30 uur)

De meest vastberaden kiezers zitten voor de deur van het stemlokaal op de grond, de armen in elkaar gehaakt. Het zijn mannen en vrouwen, ouderen en jongeren, zelfs een vader met een kind. Tegenover dat volmaakte portret van de Spaanse burgerbevolking staan de agenten. Hun gezichten gaan verborgen achter de schermen van hun helmen.

'We zullen stemmen!', roepen honderden omstanders op de straat. De politie pelt een van de mensen los en duwt hem weg. 'Weg met de bezettingsmacht!' De omstanders steken hun handen omhoog, als om hun onschuld aan te tonen. 'Is dit een democratie?'

Oma's in pyjama's slaan vanaf hun balkonnetjes met pannendeksels tegen elkaar, zoals ze de afgelopen weken elke avond hebben gedaan, stipt om tien uur 's avonds. Het is de achtergrondmuziek bij de Catalaanse opstand.
'We willen geen geweld, we willen stemmen!' De politie heeft de deur vrij en gaat het stemlokaal in. 'Fascisten!' Gemaskerde mannen doorzoeken het lokaal en stoppen stembussen en -biljetten in vuilniszakken. 'Wij zijn niet bang!' De agenten nemen de stembussen mee naar buiten, naar hun patrouillewagens. 'Terroristen!'

Dit is wat het Catalaanse deelstaatbestuur wilde laten zien: onschuldige burgers die met geweld van het stemmen worden weerhouden. Voor de Catalanen is het overtuigend: eindelijk heeft de Spaanse staat zijn ware gezicht laten zien, geloven ze. Een dictatoriaal, meedogenloos gezicht. De hoop is dat ook de rest van de wereld zijn sympathie voor Spanje verliest.

Op de radio stelt een stem uit een andere wereld rustig vast dat dit geen serieus referendum kan zijn.

De Spaanse politie probeert binnen te komen bij de Jaume Balmes-school in Barcelona. Beeld Samuel Aranda / de Volkskrant

De rubberkogels (Ramon Llull-school, zondag 9.30 uur)

Op het been van David Pujol, een lange man van een jaar of 40, zit een duidelijke afdruk van een rubberkogel. Hij vertelt hoe hij op de straat ging zitten toen de gepantserde politiebusjes, met stembussen en al, weg wilden rijden. 'Opeens schoten ze rubberkogels af', zegt hij. 'Ik nam een gewonde man mee een gebouw binnen. Toen schoot de politie nog een keer en raakte mijn been.' De wond van Pujol lijkt niet ernstig, andere gewonden worden afgevoerd in een ambulance - ten minste één van hen werd geraakt in zijn gezicht.

De Spaanse nationale politie heeft kort daarvoor met een grote hamer ze de ruitjes van de schooldeur ingeslagen. De stembussen gaan mee, met al zo'n vijfhonderd stemmen erin. De glasscherven en de kapotte deur worden door de kiezers op de foto gezet, als bewijsstukken voor de gewelddadigheid van de Spaanse staat.

In het schoolgebouw noemt Jaume Cabaní, vertegenwoordiger van het Catalaanse deelstaatbestuur, het referendum met een lachend gezicht een 'totaal succes'. 'Ze hebben ons alleen met geweld kunnen verhinderen te stemmen. Dit is de overwinning!' Zijn juichstemming is wel te begrijpen: ondanks miljoenen in beslag genomen stembiljetten, onderschepte uitnodigingen aan de leden van het stembureau en platgelegde websites wordt er in Catalonië wel degelijk gestemd. 'Ze kunnen nooit alle stembussen weghalen', verzekert Cabaní. 'Daarvoor is niet genoeg politie. Van de drieduizend stemlokalen kunnen ze er maar naar vijftig gaan.' Inderdaad meldt het Catalaanse bestuur dat in driekwart van de stemlokalen wordt gestemd. Later wordt melding gemaakt van 761 gewonden door toedoen van de politie. Slechts 319 van de 2.315 stemlokalen zijn gesloten, volgens het Catalaanse bestuur.

Cabaní verwacht dat het Catalaanse deelstaatbestuur nu binnen een paar dagen de onafhankelijkheid zal uitroepen. Als dat niet wordt geaccepteerd, dan volgt een algemene staking. 'Dan wordt heel Spanje nerveus, let maar op. Barcelona kan een heel brute stad zijn. Dat hebben we in de jaren twintig en dertig laten zien.' Hij heeft het over de jaren voor de Spaanse Burgeroorlog, toen Catalonië al eens de republiek uitriep.

Tekst gaat verder onder de foto.

Een jongen huilt nadat hij is geraakt door rubberkogels. Beeld Samuel Aranda / de Volkskrant
Mensen wachten in de vroege ochtend tot ze kunnen stemmen bij de Diputacio-school in Barcelona. Beeld Samuel Aranda / de Volkskrant

Het herfstfeest (Diputació-school, vrijdag 17.45 uur)

Twee agenten van de Mossos d'Esquadra - de Catalaanse politie - komen de school binnen. Een groepje ouders zit gespannen in een kring. Aan de muur hangen hartjes die hun kinderen geknutseld hebben. De agenten noteren dat dit weekend 'een herfstfeest' plaatsvindt in deze school. Dan vertrekken ze weer.

Even later spreekt 'woordvoerder' Guillem Puig (43) de verzamelde ouders en buren toe op het schoolplein. 'Dit feest gaat door tot zondagavond', zegt hij. 'Onafgebroken. Er is sport en spel, schilderen en knutselen, en 's nachts doen we aan sterren kijken. Het is een toevalligheid zoals die er zijn in het leven dat dit feest nét in het weekend van het referendum plaatsvindt. En nét in een openbare ruimte die is aangewezen als stemlokaal.'

Puig heeft zijn rol goed ingestudeerd. Pas na lang aandringen zegt hij: 'We doen dit omdat we trots zijn op onze politici. Nu moeten wij als ouders in actie komen.'

De Mossos d'Esquadra, de agenten van de Catalaanse politie, hebben opdracht alle stemlokalen te sluiten. De Catalanen hebben daarop allerlei listen verzonnen: van een spontaan, ononderbroken feest op school tot een menselijke keten voor de deur van het bejaardencentrum. De Mossos, onder het bevel van een commandant die openlijk vóór de onafhankelijkheid is, maken het de bezetters niet al te moeilijk. Ze hebben opdracht geen geweld te gebruiken.

Het is raden wie het brein achter het schoolfeest is. Er is deze week inderhaast een club opgericht, 'Open Scholen', die het idee voor de slaapfeesten razendsnel verspreidde. Ze maakten hun plan wereldkundig vanuit het gebouw van Omniùm, een Catalaanse vereniging voor de onafhankelijkheid. Zeker is dat het deelstaatbestuur altijd kan rekenen op een leger vrijwilligers als het om de onafhankelijkheid gaat.

Op verreweg de meeste plaatsen gaat de bezetting van de scholen geweldloos. Alleen uit het stadje Manlleu komt het bericht dat vier actievoerders gewond raken, doordat er vanuit een gebouw tegenover de school met hagel op hen wordt geschoten.

Whatsapp-pelotons (dagbestedingscentrum Sant Antoni, vrijdag 20 uur)

'Ik heb de laatste jaren in Europa nog nooit iets meegemaakt dat zo erg lijkt op een revolutie', zegt Ángel (25; geen achternaam, het leven in de anonimiteit bevalt hem goed). Hij is een activist pur sang, en glundert als hij het zegt. Met een paar gelijkgestemden schuimt Ángel de buurt door El Raval, op zoek naar stemlokalen waar versterking nodig is. De sociale media blijken vrijdagavond cruciaal. Overal in Barcelona worden WhatsApp-groepen opgericht van mensen die naar de stemlokalen komen om ze te bezetten. Zo ontstaat bij elk stemlokaal een peloton dat zich afzet tegen de Spaanse staat.

Workshop op zaterdag bij Sant Antoni van vreedzaam verzet ter voorbereiding op de komst van de politie op zondag. Beeld Samuel Aranda / de Volkskrant

Pseudovrijheid (dagbestedingscentrum Sant Antoni, zaterdag 14 uur)

'De stoerste, sterkste mensen voorop!' Mannen en vrouwen gaan op de grond zitten bij het dagbestedingscentrum. Ze haken de armen in elkaar. Voorop zitten een paar oude mannen - jongeren zijn er momenteel weinig voorhanden. Daar komt de politie. Ze sjorren aan de actievoerders. De mensen op de grond beginnen te scanderen. 'Wij vallen niemand lastig.' De agenten krijgen hen niet van hun plek. Oefening geslaagd.

Bij een bar een eindje verderop in de straat slaan drie mensen het tafereel gade. 'Dit hele referendum is absurd, het is niet geldig, het is dwaasheid', zegt Ricardo Burillo (52). 'Ik ga niet stemmen. Dat doe ik alleen als er een geldig referendum wordt gehouden. Wat zij willen is de foto van de bezetting.'

Zijn zwager, Jacinto Gómez (58), gaat wél stemmen. 'Als ze me laten stemmen, tenminste. Ik zal dan nee stemmen.' Hij loopt niet met vlaggen te zwaaien, maar hij laat zien dat hij in zijn portemonnee een klein embleem van de Spaanse vlag heeft. 'Ik voel me Spaans. Maar ik wil het recht op vrije meningsuiting verdedigen. Het referendum is misschien illegaal, maar het is net zo goed illegaal als mensen hun mening niet mogen uiten.'

Bij Albert Ferris Pellicer (70), twintig jaar gastarbeider in Nederland geweest, komen herinneringen uit de dictatuur van Franco naar boven. Ook hij is gekomen om de politie tegen te houden, met een picknickmand op zijn rug. 'We leven onder een dictatuur. We wisten het niet, maar nu zijn we erachter gekomen', zegt hij. 'Ze sturen de gewapende macht op ons af. Maar wij zijn toch geen jihadisten? Het is een dictatuur, alleen wat zachter. We zijn pseudovrij, dat weten we nu.'

'Wij stemmen' (Diputacio-school, zondag 6.30 uur)

De Mossos hebben zich opnieuw gemeld bij de school. Ze hebben opdracht de boel te ontruimen, zeggen ze. Voor de deur staan in de regen al honderden mensen te wachten om te kunnen stemmen. Wachtende dames krijgen een anjer in de hand gedrukt. 'Het is een mooie bloem', zegt een van hen. Voor de beeldvorming is het ook goed: de anjer was er ook al bij tijdens de democratische revolutie in Portugal, 1974.

De ouderen zijn naar binnen gelaten. Dan kunnen ze zitten, wordt er gezegd. Maar er is een minstens zo belangrijke reden, vertelt woordvoerder van de ouders Guillem Puig: ze zijn, als 'kwetsbare mensen', moeilijker het gebouw uit te zetten. De opzet slaagt. De Mossos accepteren dat het gebouw vol mensen blijft. 'Leve de ouderen', wordt er geroepen. Even later komt het antwoord: 'Leve de jongeren.'

Zodra de Mossos uit zicht zijn verdwenen, rennen een paar mannen met stembussen naar binnen. Ze wachten hun kans af, rondjes rijdend door de buurt in hun busje met stembenodigdheden. Het stembureau wordt opgetuigd. 'In de tijd van Filips de V, in de 16de eeuw, is ons onze vrijheid afgepakt', zegt Puig. 'Nu is Filips VI aan de macht en herwinnen we onze vrijheid.'

Om 10 uur is het gelukt: er wordt gestemd. Met horten en stoten, dat wel, want de website waarop wordt gecheckt of de kiezers staan ingeschreven wordt steeds gesaboteerd. Wie heeft gestemd, krijgt applaus van de honderden kiezers die nog te wachten staan om hun stem uit te brengen.

Stemmers bij de Diputacio-school in Barcelona. Beeld Samuel Aranda / de Volkskrant

Fascisme (Dagbestedingscentrum Sant Antoni, zondag 15 uur)

Een vrouw die vrijdag nog activiste was, blijkt te zijn getransformeerd tot het hoofd van het stembureau. Hier hoeven kiezers alleen maar hun ID-kaart te laten zien om te stemmen. Het lukt niet meer om te controleren of ze elders al hun stem hebben uitgebracht.

'Het belangrijkste is dat we kunnen stemmen', zegt Xavier Caballé (64), die als activist voor de onafhankelijkheid de verkiezingen observeert. 'Dit was niet het plan, maar zo is de technologische situatie. We hebben het geprobeerd zo netjes mogelijk te organiseren, maar ze laten dat simpelweg niet toe. Als we moeten wachten op de Spaanse regering, dan zijn we intussen dood.'

Caballé ontsteekt in een tirade over de terugkeer van het franquisme. Vroeger moest hij strafregels schrijven: ik mag geen Catalaans in de klas spreken. 'De hele haven ligt nu vol met boten vol politieagenten. Dat is nooit zo geweest in de haven van Bilbao in de tijd dat ETA nog moordde. Het verschil is: hier wil 80 procent van de bevolking stemmen. Dit is geen democratie, zoals je kunt zien.

'De Grondwet is gemaakt toen het leger en de franquisten er nog zaten. Het is een minimaal akkoord. Ik wil breken met het franquisme. Deze stemming heeft misschien geen legaliteit, maar wel legitimiteit. Het is een manifestatie van het volk. We kunnen nu doorgaan met het uitroepen van de onafhankelijkheid. Het parlement kan deze verkiezingen op waarde schatten en daartoe besluiten, ook al zijn sommige stemmen meegenomen door de politie. Dat is immers fascistisch. Het hoort bij een dictatuur.'

Lees meer onder de video.

Tegenstanders vernietigen pro-referendumspandoeken en zingen het fascistische Spaanse volkslied. Beeld Samuel Aranda / de Volkskrant

Lees ook deze stukken over het Catalaanse referendum

Achtergrond

Catalanen stemmen vandaag in een omstreden referendum, de Spaanse politie grijpt in om de stembusgang te voorkomen. Volg de ontwikkelingen in dit liveblog.

Wat moet u weten over het referendum? Correspondent Maartje Bakker geeft antwoord op de tien belangrijkste vragen.

Het vuur van de Catalaanse onafhankelijkheid brandt pas sinds enkele jaren. Wat heeft het zo doen oplaaien? (+)

Niet het verlangen maar de internationale context is bepalend, analyseert buitenlandredacteur Bert Lanting. Waarom de Catalanen geen eigen staat krijgen (+).

Het referendum splijt vriendschappen en zelfs families. Ben je voor Catalonië, dan ben je tegen Spanje. Zo botsen ook Rosa en Joan met elkaar (+).

Opinie

Het Catalaanse referendum heeft niets met democratie te maken, betoogt Steven Adolf. We zien een nationalistische staatsgreep in slow motion.

Het wordt tijd dat Madrid de grondwettelijke dwangbuis iets laat vieren. De Spaanse regering heeft met haar harde optreden slechts olie op het separatistische vuur gegooid, meent Bert Lanting.

De Catalaanse burgers hebben het recht te stemmen over hun eigen toekomst. Zij kunnen het best terecht bij de linkse beweging Podemos, betoogt Frans Bieckmann.

In plaats van zich onafhankelijk te verklaren, kan Catalonië beter aansturen op een regeling met Madrid, schrijft Bert Lanting.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden