De buurman kan raar doen

De overheid wil dat gehandicapten zoveel mogelijk integreren in de samenleving. Vele instellingen worden omgevormd tot wijken waarin zowel verstandelijk gehandicapten als normaal begaafden wonen....

door Ellen de Visser

TOEN Rob Burger veertien jaar geleden besloot om op het complex de Hafakker in Noordwijkerhout te gaan wonen, moest hij vooraf een formulier ondertekenen. Dat hij wist dat hij tussen de zwakzinnigen kwam te zitten. Familie en vrienden waarschuwden dat hij op zijn kinderen moest letten. Vriendjes uit het dorp mochten van hun ouders niet komen spelen.

Een experiment in de bollenstreek: verstandelijk gehandicapten die samenwonen met normaal begaafden. Alle huizen zijn van de buitenkant identiek. Er is een speeltuin en een kindercrèche. Een bloemenkweker heeft er zijn veredelingsbedrijf gevestigd. De melkboer komt langs en de postbode. Onlangs zijn de eerste hangjongeren gesignaleerd.

De achterliggende gedachte, zegt directeur J. Aarts, was ooit zuiver ideologisch: er moest een gemeenschap komen waarin verschillen werden geaccepteerd. Het idee was afgekeken van Dennendal, de instelling voor verstandelijk gehandicapten in Den Dolder waar de zogeheten verdunning in de jaren zeventig werd uitgevonden. Met Dennendal ging het dramatisch mis; de politie ging in juli 1974 over tot ontruiming. De Hafakker nam het gedachtengoed als enige over en liet in 1986 de eerste veertien huizen op het terrein bouwen.

Het Noordwijkerhoutse model vindt nu overal navolging. Twee weken geleden presenteerde Craeyenburch in Nootdorp de plannen voor vernieuwd wonen. Ruim 25 jaar lang was de instelling een geïsoleerde enclave, maar binnenkort krijgen de ruim vierhonderd verstandelijk gehandicapten er dertigduizend nieuwe buren bij. De instelling, gelegen in een licht glooiend, bosrijk gebied van zo'n zestig voetbalvelden groot, wordt over een paar jaar omsloten door de Vinexwijk Ypenburg. De directie besloot de nieuwe wijk letterlijk 'binnen te halen': het hek om het terrein wordt gesloopt, de gracht overbrugd.

Bijna de helft van het instellingsterrein is verkocht. Daar wordt in de toekomst geïntegreerd: er komen 320 gewone huizen en 24 groepswoningen. Royale panden: zorgvilla's en eilandwoningen voor maximaal zes gehandicapten, geclusterde woningen en appartementen met dakterras en patio. De instelling heet voortaan buurtschap Craeyenburch.

Van de ruim honderd gehandicapteninstellingen is het merendeel met plannen bezig of al aan het bouwen, zegt J. Singelenberg, hoofd van het expertisecentrum Wonen en Zorg van het Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn (NIZW). Instellingen worden ontmanteld en omgevormd tot woonwijken. Met 'bewoners' (de gehandicapten) en 'opwonenden' of 'verdunners' (de nieuwkomers).

De ideologische visie heeft plaatsgemaakt voor praktische overwegingen. De overheid wil dat gehandicapten zoveel mogelijk integreren in de samenleving en niet meer worden afgezonderd in intramurale voorzieningen. Dus verhuizen de gehandicapten die dat kunnen of willen uit de instellingen via sociowoningen en fasewoningen naar gewone woonwijken.

Maar niet iedereen kan of wil. De oplossing voor de achterblijvers: omgekeerde integratie. Daarbij speelt ook de 'Robin Hood-gedachte' een rol, zegt Singelenberg. Een deel van het instellingsterrein wordt verkocht; de opwonenden betalen mee aan nieuwe huizen voor de achterblijvers en het instandhouden van voorzieningen.

Groot voordeel: indachtig de tijdsgeest van toen liggen de meeste instellingen geïsoleerd, maar wel op prachtige, uitgestrekte locaties. En voor een woning in het bos of op de hei bestaat veel animo. Voor de tachtig woningen die binnenkort bij het Westerhonk in Monster worden opgeleverd, waren zo'n zevenhonderd belangstellenden.

WERKT HET, die mix van normaal- en zwakbegaafden? Op de Hafakker zijn bewoners en verdunners na vijftien jaar experimenteren nog altijd enthousiast. 'Aanvankelijk was de verwachting dat iedereen bij elkaar op de koffie zou gaan', zegt directeur Aarts. 'Dat paste bij de ideologie.' Inmiddels is een normaler verwachtingspatroon ontstaan. 'Geen opgelegd pandoer', zegt Burger. 'Je kunt nooit met al je buren even goed opschieten, dus hier ook niet.'

Burger heeft veel contact met bewoner Monique Buning, met wie hij zijn liefde voor paarden deelt. 'Ze komt af en toe koffie drinken, of 's avonds een wijntje. Ze kijkt tv, kletst wat en dan gaat ze weer.' Hij heeft de bewoners in het begin zien veranderen, zegt hij. 'Het was een verrijking voor ze. Er speelden plotseling kinderen op straat, de melkboer kwam langs. Dat waren ze niet gewend, ze vonden het prachtig.'

De verdunners passen zich aan, zegt voorlichter J. Bogaard van het Westerhonk, die al een aantal jaren op het terrein woont. 'We springen elkaar wat bij. Je helpt eens met oversteken en je weet dat je langzaam moet rijden omdat er weleens bewoners midden op de weg lopen.' Het was in het begin even wennen, zegt hij. 'We zaten eens te eten toen een van de bewoners door de achterdeur binnen kwam, ons groette en door de voordeur weer naar buiten liep.'

Om de integratiedoelstelling te bevorderen, zijn in Monster alle potentiële opwonenden naar hun motieven gevraagd. Bogaard: 'Het is hier leuk wonen maar je kunt af en toe iemand tegenkomen die een beetje raar doet. Dat moet je meenemen in je afweging. Wij vinden dat de nieuwkomers affiniteit met gehandicapten moeten hebben. Het is niet de bedoeling dat ze louter voor het mooie huis komen, ze moeten ook een rol als verdunner willen spelen.'

Zo'n screening gaat Aarts van de Hafakker te ver. In Noordwijkerhout regelt de woningcorporatie de toewijzing van de woningen. 'Wij willen een gewone woonwijk zijn. En dat betekent dat er soms ook rottige dingen gebeuren. Het is weleens voorgekomen dat gehandicapten door jongeren uit de buurt werden gepest.'

De provincie Gelderland onderzoekt de komende maanden als eerste in hoeverre de idealen achter deconcentratie en omgekeerde integratie daadwerkelijk uitkomen. Door het bos- en heidekarakter van de regio zijn in Gelderland van oudsher veel instellingen gevestigd. De komende jaren verdwijnen daar tussen de drie- en de vijfduizend plaatsen.

In een eerste inventariserende studie waarschuwen de onderzoekers voor 'doorschieten in de goede richting'. Grootscheepse deconcentratie, schrijven ze, kan leiden tot een situatie waarin niet iedereen gelukkig is. 'Wij leggen gehandicapten te veel onze normen en waarden op', zegt F. Piguillet, manager zorg bij Craeyenburch. 'Maar extreme integratie en normalisatie kunnen leiden tot ontkenning van iemands handicap.'

De verstandelijk gehandicapten die mondig zijn, die van muziek houden en bij de plaatselijke voetbalclub in het G-team zitten, die vinden hun nieuwe plek in de samenleving wel, zegt bouwkundig coördinator J. Kromhout van stichting Ipse, waartoe Craeyenburch behoort. Maar voor de zware, moeilijke groep, die structuur nodig heeft om te kunnen functioneren, is dat lastig, zo niet onmogelijk.

'Er zijn bewoners van wie we ons afvragen of ze niet meer in hun vrijheid worden beknot als ze zelfstandig gaan wonen', zegt Piguillet. 'Het gevaar bestaat dat ze vereenzamen en dat de kwaliteit van de zorgverlening in het gedrang komt.'

Uit het woonwensenonderzoek dat de instelling onlangs liet uitvoeren, bleek dat voor veel bewoners herkenbaarheid en veiligheid hoog scoren. Ook ouders voelen er lang niet altijd voor hun gehandicapte kind te laten verhuizen, zegt Piguillet. 'Hier kan hij rustig fietsen, zeggen ze. Kan dat in de wijk straks ook?'

Craeyenburch heeft daarom besloten de huidige groep bewoners in drieën te splitsen. Zestig gehandicapten gaan in voorzieningen op Ypenburg wonen. Honderdvijftig gehandicapten komen in het 'omgekeerde integratie-gebied' terecht waar ze de steun in de rug houden van de instelling. Een 'veilige' route verbindt het integratiegebied met het instellingsterrein.

Een groep van bijna tweehonderd bewoners blijft achter om 'beschut te wonen', zoals Kromhout het noemt. Voor 75 van hen worden nieuwe groepswoningen en appartementen gebouwd. Er komen belevingstuinen en snoezelruimten in strandsfeer. Ze blijven in hun vertrouwde omgeving. Geen gewone buren.

En verder moet er niets, zegt Kromhout. Craeyenburch heeft een gevarieerd woningbestand, de gehandicapten die het (gedeeltelijk) zelfstandig wonen te zwaar valt, moeten kunnen 'hoppen' naar een ander type woning of voorziening. De huizen worden gehuurd van een woningcorporatie; als het nodig is, kan zo de huur worden opgezegd.

ZELFS Dennendal, waar het allemaal ooit begon, durft opnieuw hervormingen aan. Ruim 25 jaar na de ontruiming worden de ideeën van toen nieuw leven ingeblazen. De provincie is enthousiast, met de instellingen in de regio worden plannen ontwikkeld, zegt manager dag- en vrijetijdsbesteding G. Kovacsek. Dennendal houdt van de 250 bewoners er 150 over. Er is al een manege en het zou goed zijn als daar ook huizen bijkwamen, zegt Kovacsek. 'We zijn bang dat met de bewoners ook de dynamiek van het instellingsterrein verdwijnt'.

De Hafakker benut de voorsprong van vijftien jaar en begint binnenkort aan de derde fase omgekeerd integreren. Na de veertien rijtjeshuizen in 1986 en nog eens veertien eengezinswoningen tien jaar later, bestaan nu vergevorderde plannen voor het bouwen van De Slak. Beneden vertrekken in de vorm van een taartpunt met een dichte veranda eromheen, zodat dementerende bewoners kunnen 'dwalen zonder te verdwalen'. Daarboven appartementen voor jongeren en op het dak een aantal penthouses.

Een paar jaar geleden werd een brug gebouwd, die het instellingsterrein verbindt met de nabijgelegen wijk. De wijkbewoners hadden aanvankelijk bezwaren. Toen het er jaren later toch van kwam, ontstonden aan de andere kant van de brug bedenkingen. Burger: 'Onze wijk had toen geen zin meer in alle inloop uit de buurt.' De Hafakker, bedoelt hij te zeggen, is een volwaardige wijk van Noordwijkerhout geworden. De vernieuwers uit de jaren tachtig hebben gelijk gekregen.

Aarts: 'Bijna alle verdunners van het eerste uur wonen hier nog steeds, terwijl ze nu best een huis zouden kunnen kopen. Dat is voor mij de bevestiging dat we het goed hebben gedaan.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden