INTERVIEW

De burgerscore rekent Chinese burgers af op slecht gedrag

Rogier Creemers

De burgerscore past goed in het geloof van de Chinese leiders in een utopische toekomst, zegt de Belgische China-specialist Rogier Creemers.

Een Chinese man en vrouw met hun smartphones. Beeld getty

'Het is een stap op weg naar de gamification van het bestaan: het leven als spel waarbij de burger wordt uitgedaagd een zo hoog mogelijke score te behalen.' Zo ziet Rogier Creemers, een 33-jarige Belgische China-specialist verbonden aan Oxford University, het Sociaal Krediet Systeem dat de Chinese regering momenteel invoert. Vanaf 2020 zullen alle 1,3 miljard Chinezen, uitgezonderd minderjarigen, over een 'kredietcode' beschikken. Hun score kunnen zij met 'goed gedrag' verbeteren en met 'slecht gedrag' verpesten.

Achter dat spel gaat een wezenlijke kwestie schuil, waarmee Chinese leiders allang worstelen: het afbrokkelende normbesef van burgers. Sinds de winden van de vrije markt waaien, is daarvan sprake, zo luidt hun analyse. President Xi trekt er tegen ten strijde met zijn campagne tegen corruptie en een marxistisch reveil. Sociaal krediet is een volgende stap - doel is met behulp van 'Big Data' en internettechnieken afrekenen met normloosheid.

'Wat diep in het dna van de partij zit is de transformatie naar een utopische toekomst', aldus Creemers. 'Er is een fundamenteel geloof in de maakbare mens en samenleving. De traditionele middelen daartoe zijn propaganda en individueel toezicht. Iedere Chinees kan je vertellen over zijn dang'an, zijn persoonlijk dossier waarin van alles over hem staat. Dankzij internettechnologie worden nu nieuwe vormen van toezicht mogelijk. Je kunt nu gedrag van mensen evalueren door er meetbare scores aan te verbinden: van je gedrag op sociale media via je financiële verplichtingen tot je prestaties in je professionele omgeving.'

Rogier Creemers

Anonimiteit onmogelijk

De eerste stappen worden nu al in de praktijk gezet, vertelt Creemers: 'Op sociale media is anoniem commentaar leveren binnenkort niet meer mogelijk, omdat je alleen nog onder je echte naam bekend kunt staan. Wellicht kun je nog wel een pseudoniem gebruiken, maar je provider moet dan je echte identiteit en mobiele nummer bezitten. En die werkt nauw samen met de autoriteiten. Dan is vanuit de anonimiteit commentaar geven onmogelijk.'

Technologiereuzen als Alibaba, Sina, Tencent en Baidu gaan aan het systeem meewerken, zo verwacht hij. Net als de staat zijn ook zij in de exploitatie van 'Big Data' geïnteresseerd. Ook hun eerste stappen zijn zichtbaar. Op Weibo, het Chinese Twitter, kunnen deelnemers aan een groepsdebat elkaar beoordelen. De ultieme sanctie is uitsluiting, bijvoorbeeld wanneer iemand zich in de ogen van de groep misdraagt door te beledigen. 'Ik ben er zeker van dat de autoriteiten zo'n innovatie met grote interesse volgen', aldus Creemers.

Censuur

De regering ziet volgens hem in dat het bedrijfsleven voor de eigen doelen kan worden ingezet. Dat gebeurt al binnen het censuursysteem, maar nu worden ook andere mogelijkheden benut. 'De regering heeft een tijd lang gedacht: we moeten dit allemaal zelf doen. Maar inmiddels heeft men door dat de bedrijven veel innovatiever zijn in het bedenken van producten voor consumenten.' Omgekeerd zien de technologiereuzen in dat zij met de regering moeten samenwerken. 'Bovenal hebben ze goede relaties met de regering nodig. Dat geldt voor grote bedrijven zowel in China als in de VS.'

Maar wat gaat die combine van overheid en zakenleven voor de burger betekenen? Creemers schetst eerst voordelen. 'Wanneer het systeem mensen straks in staat stelt hun mening te geven over zaken die hen echt ter harte gaan, zoals milieuvervuiling, de kwaliteit van hun dokter of hun leraar, dan zal dat door hen positief worden ervaren. Wat het systeem niet toelaat, is mensen de vrijheid te geven zich te organiseren. Want dat kan ondermijnend werken.'

De inspraak via 'ratings' kan verstrekkende gevolgen hebben voor de interne verhoudingen in China. Lokale partijbonzen zouden weleens heel wat meer last van centraal bedachte plannen kunnen krijgen. 'Met het gezegde 'De bergen zijn hoog, de keizer is ver' zou het weleens afgelopen kunnen zijn. De keizer zit straks in je broekzak en er zit een Apple-logo op. Voor Peking was het altijd moeilijk te controleren wat lokale autoriteiten deden. Als burgers straks met hun smartphone vervuiling meten en die data meteen naar Peking sturen, wordt het voor lokale bestuurders onmogelijk die vervuiling te verdoezelen.'

Gevaren onderkent hij ook. 'De vraag is natuurlijk: wat is goed gedrag? In een democratie bepalen we dat via een publiek debat. In China bepaalt de overheid dat. Mensen kunnen dus wel meedoen door ratings te geven, maar niet meebepalen wat wel en niet goed is. Het bewaren en verstevigen van sociale orde, gedefinieerd in Chinese termen, kan natuurlijk beangstigend zijn, zeker als je gelooft in vrijheid en vrije ontwikkeling.'

Gaat dit systeem niet een politiestaat in de hand werken? 'Het interessante in mijn ogen is dat het doel is de harde kant van de staatsmacht te verminderen door een slimmer gebruik van die macht te maken en gedrag van mensen via hun score te beïnvloeden. Als dat gaat werken, heb je misschien wel juist veel minder of helemaal geen politie meer nodig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.