De burgers van West-Mosul komen uit hun schuilkelders

Het Iraakse leger heeft IS nu ook uit West-Mosul verdreven. Maar de oude stad is verwoest, het mortuarium ligt vol, en de overlevenden voelen zich compleet aan hun lot overgelaten.

Iraakse veiligheidstroepen patrouilleren door de straten van Mosul.Beeld Hawre Khalid

De mannen bij de brug hadden zich de bevrijding anders voorgesteld. Met honderden staan ze op de rivieroever, in een eindeloze rij vol stof en zweet. Ze komen uit West-Mosul. Daarom worden ze met wantrouwen bekeken. Als ze de brug willen oversteken naar Oost-Mosul, moeten ze uren wachten voordat duidelijk is dat hun naam niet voorkomt op een lijst met IS-verdachten.

Twee schoten boven de menigte - als laatste waarschuwing voor wie niet in de rij blijft staan.

Hoogste prijs

Bashar Mohammed Saaed (56) probeert onder een boom op adem te komen voordat hij zich aansluit bij zijn lotgenoten: twee uur wachten in de zon voor de controlepost, bij een temperatuur van bijna 50 graden. 'Ik ben teleurgesteld', zegt hij met een dictie die zijn achtergrond verraadt als ambtenaar bij het ministerie van Cultuur. Islamitische Staat, de 'duisternis over ons leven', is verslagen, maar dit valt ook niet mee.

Welke prijs heeft West-Mosul betaald voor de bevrijding eerder deze maand? Saaed probeert zijn huis weer bewoonbaar te maken, het huis dat zijn vader een halve eeuw geleden liet bouwen in Al Najar, een gegoede buurt in West-Mosul. Van de stadsvilla rest slechts een geblakerde ruïne. Eind mei schoten IS-strijders de voordeur kapot en namen de woning in bezit. Saaed vluchtte met zijn echtgenote en drie kinderen naar een kelder aan de overkant van de straat.

Bashar Abdullah Saeed (56) in de restanten van zijn huis.Beeld Hawre Khalid

Net op tijd, want bij een luchtaanval om IS te verdrijven werd zijn huis half in puin gelegd. Van de gezinsauto, een Mazda, is niet meer over dan een bergje geel stof. Voordat IS vertrok, staken ze het huis in brand. 'In deze kamer lagen vijftien gedode IS-strijders.'

De Iraakse regering heeft geen geld voor herbouw van huizen als het zijne, dus probeert de cultuurambtenaar dan maar zelf 'schoon te maken en op te ruimen'. Elke middag als hij terugkeert naar zijn familie die tijdelijk bivakkeert in Oost-Mosul, moet hij weer in de rij voor de veiligheidscontrole bij de pontonbrug over de rivier de Tigris, de enige verbinding tussen beide stadsdelen. 'Kijk naar mij', verzucht hij, 'zo lang in de zon staan. Hoe denk je dat ik me voel?'

Ja, hoe voelt hij zich? 'De mensen hier zijn allemaal zoals ik: ze willen hun huis herbouwen. Ik kan dit niet alleen. De Iraakse overheid zou er voor ons moeten zijn. Maar de overheid doet niets.'

Luchtaanvallen

Eén woord echoot in de mensenmassa voor de brug: 'luchtaanval'. Waar het oosten van de stad, al in januari heroverd, relatief ongeschonden uit de oorlog is gekomen, zijn veel huizen in West-Mosul geraakt door luchtaanvallen van het Iraakse leger of de internationale coalitie tegen IS, geleid door de Verenigde Staten.

'Het geeft niet, want hier zaten vooral winkels', zegt een commandant van de Iraakse Federale Politie die zich voorstelt als Mohammed. Hij zetelt in een ondergronds hoofdkwartier in de oude stad. Wat tot voor kort een van de fraaiste historische centra van Irak was, is nu door straaljagers getransformeerd tot een verwrongen berg steen. Mosul is na Aleppo in Syrië de tweede Arabische stad in nog geen jaar tijd die door een burgeroorlog haar monumentale stadshart heeft verloren.

'Families woonden hier nauwelijks', zegt de politiecommandant.

Een familie steekt de brug over tussen Oost- en West-MosulBeeld Hawre Khalid

Maar nog steeds, weken na de bevrijding, worden op de westoever dagelijks tientallen lichamen geborgen. De commandant van de Burgerbescherming, Mohammed Mahmoud Suleiman, mag van de Iraakse regering in Bagdad geen cijfers noemen. Hij heeft bovendien het advies gekregen om journalisten te weren bij het bergingswerk. 'Die verdraaien de feiten.'

Maar dit wil de commandant van de Burgerbescherming wel kwijt: 'De meeste slachtoffers in West-Mosul zijn gevallen door luchtaanvallen. Niet door IS. IS vuurde vanuit huizen op Iraakse troepen. Die huizen zijn daarna gebombardeerd. Maar daar zaten natuurlijk ook nog burgers in.' Suleiman komt uit West-Mosul. Van zijn eigen huis is na een luchtaanval niets over. Gelukkig is hij bijtijds gevlucht met zijn familie.

Mohammed Ali, medewerker van het centrale mortuarium in de stad, heeft minder geluk gehad. Zijn zus, zwager en vijf neefjes en nichtjes kwamen om het leven bij een luchtaanval op het familiehuis in West-Mosul. Met de resterende familie - vijftien man - bivakkeert hij nu op één kamer in Oost-Mosul.

Nog elke dag komen bij het mortuarium veertig tot vijftig lijken binnen die uit het puin zijn gehaald. 'IS-strijders', zegt Ali, terwijl hij aan de rits trekt van een zwarte lijkenzak. 'Maar vooral burgers.' Hij duikt weg om iets te zoeken dat hij zorgvuldig apart heeft gelegd, duwt dan een klein pakketje bijna in de armen van de verslaggever: een dode baby, bijna voldragen. 'De moeder verloor het kind toen ze werd doodgeschoten door IS.' Het waren niet alléén luchtaanvallen, wil hij maar zeggen.

Ali krijgt geen salaris van de regering in Bagdad en heeft geen beschermende kleding. Waarom doet hij dit werk? 'We kunnen die mensen toch niet laten liggen?'

Een lichaam in de rivier bij Mosul.Beeld Hawre Khalid

Om iets te begrijpen van de situatie in West-Mosul, moet je naar een wijk als Al Zanjili, niet ver van de oude stad, vorige maand heroverd. Deze arbeiderswijk is al sinds de val van dictator Saddam Hussein in 2003 een broedplaats van opeenvolgende terreurgroepen: eerst Al Qaida, later IS. Wijken als Al Zanjili maken de generaals in Bagdad, maar ook beleidsmakers in het Amerikaanse Pentagon en burgers in het meer liberale Oost-Mosul wantrouwig.

Toen het Iraakse leger wijken als deze moest betreden, vochten ze daarom niet van huis tot huis: in plaats daarvan bestelden ze luchtaanvallen. De straten in Al Zanjili zijn nu zo verwoest dat je er alleen te voet doorheen kunt.

Schutterspost

Terwijl een shovel puin wegruimt, kijken mannen in traditionele kleding toe. 'IS was hier heel sterk', zegt een man die zich Abu Mohammed noemt, in betere tijden eigenaar van een sapbarretje. Terwijl hij aanstalten maakt om de restanten van zijn huis te beklimmen, merkt hij bijna terloops op dat zich onder het puin een IS-bomauto bevindt. Op scherp. Niet onschadelijk gemaakt.

Hoe is dat zo gekomen? Een IS-strijder klopte op de deur, aldus Abu Mohammed. 'Hij zei: 'Je moet deze auto in je garage zetten.' Zelf klom de man als scherpschutter op het dak. Hij zei: 'Je gaat niet vluchten naar het leger.'' Terwijl Abu Mohammed met zijn gezin dan maar beneden bleef zitten, gebruikte IS zijn huis als schutterspost.

Bij het Iraakse leger bleef dat niet onopgemerkt. De eerste luchtaanval trof de straat, de tweede was een voltreffer op het huis. Zijn 6-jarige dochter Hannah raakte zwaargewond aan haar hoofd. 'Ze kan niet meer praten en haar handen bewegen.' Om haar te bezoeken in het ziekenhuis in Oost-Mosul, staat Abu Mohammed dagelijks in de rij voor de brug. 'Ik ben al moe van de oorlog. De overheid maakt het nog erger.'

Mensen wachten in de rij om hun naam te laten noteren zodat ze de brug over mogen.Beeld Hawre Khalid

Hashd

Opnieuw schoten bij de brug die beide stadsdelen verbindt en tegelijkertijd ten diepste verdeelt. De legerkapitein bij het checkpoint op de andere oever heeft een vermoeden wie daarvoor verantwoordelijk is. 'De hashd.'

De hashd, dat zijn de hashd al shaabi, de grotendeels sjiitische volksmilities van Irak. Het getreiter en de mensenrechtenschendingen van deze milities dreven veel inwoners van Mosul in 2014 in de armen van IS. De afspraak is dat de milities zich niet opnieuw binnen de stadsgrenzen zullen wagen.

Maar nu sjezen voertuigen met het hashd-logo af en aan over de brug die voor gewone burgers alleen begaanbaar is na uren wachten. Winkelier Youssef Hassan kijkt verbijsterd toe. Hij staat al vijf uur in de rij met een weekendtas vol beschimmelde bankbiljetten die hij heeft opgegraven uit zijn tuin in West-Mosul. 'Verkeerde beslissingen zullen leiden tot meer fouten. De situatie waarin IS kon ontstaan, keert terug.'


'40 duizend burgerdoden'

Op 9 juli verklaarde de Iraakse premier Haider al-Abadi de overwinning op IS in Mosul. Onbekend is hoeveel burgers in de strijd zijn omgekomen. Veel slachtoffers liggen nog onder het puin. De Iraakse autoriteiten doen er het zwijgen toe.

5.800 burgers tussen half februari en half juni in West-Mosul, volgens Amnesty International. 40 duizend burgerdoden tijdens de hele slag om Mosul, stelt een Iraakse oud-minister in de Britse krant The Independent. Tussen de 900 en 1.200 burgerslachtoffers in West-Mosul tussen half februari en half juni als gevolg van bombardementen door de internationale coalitie, aldus onderzoeksgroep Airwars.

Volgens de VN zijn in Mosul zeker 8.400 huizen verwoest, waarvan een groot deel in de oude stad. Donderdag stelde Human Rights Watch dat half juli in de oude stad IS-verdachten zijn geëxecuteerd - de zoveelste aanwijzing dat het Iraakse leger zich schuldig maakt aan mensenrechtenschendingen. Journalisten en onderzoekers worden geweerd uit delen van de oude stad. Boven het afgesloten deel van de oude stad hingen deze week zwarte rookwolken en klonken schoten. Volgens de Iraakse Federale Politie komt dit door 'ontmijnen'.

Meer lezen over de strijd om Mosul?

De opgeblazen Grote of al-Nuri-moskee was met zijn scheve minaret het symbool van Mosul. De zoveelste oorlogsmisdaad tegen cultureel erfgoed door Islamitische Staat moest vermoedelijk voorkomen dat de moskee ook het symbool zou worden van de ondergang van IS.

Drie jaar nadat er het kalifaat werd uitgeroepen, bereikte het Iraakse leger deze week de Al Nuri-moskee in Mosul. Althans, wat daarvan over is. Symbolisch voor het kalifaat, maar de kans dat een 'IS-achtige' groep uit de puinhopen herrijst, is groot. (+)

In het Iraakse leger is de ERD, een elite-eenheid die vecht tegen IS, geroemd. Maar fotograaf Ali Arkady ziet hoe de heldendivisie in de strijd om Mosul verandert in een meedogenloos martelapparaat. (+)

Mei was een zeer dodelijke maand voor honderden burgers in Irak en Syrië. Het aantal bombardementen, soms ook met fosfor, op IS-bolwerken Mosul en Raqqa is sinds het aantreden van president Donald Trump opgevoerd. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden