De burger mag meebeslissen in de gemeente en krijgt zelf de kas in handen

In Breda monopolyen burgers met wijkgeld

Veel gemeenten zoeken naar nieuwe vormen om burgers bij beleid te betrekken. In Breda kunnen wijkbewoners hun dromen waarmaken, als de begroting maar sluitend is. 'Dus geen Miss World-wensen, maar moelijke keuzen maken.'

Een ideeën avond waar de kas in de hal van het gebouw centraal staat. Daar kunnen bewoners hun idee opplakken en bespreken Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Met bescheiden trots kijkt Jaap Rutten (23) naar de buitenfitness in Park Over-Bos. Niet dat hij hier vaak te vinden is ('Ik ben niet zo'n sportman'), maar de verzameling gewichten, klimtouwen en crosstrainers tussen de bomen staan er toch op zijn initiatief.

De sportplek is een van de uitkomsten van Breda Begroot, een experiment van de gemeente om buurtbewoners meer te betrekken bij lokale politiek. Het ingelijfde dorp Prinsenbeek, waar Rutten lid is van de jeugdraad, was een van de twee wijken die drie jaar terug als proeftuin werden aangewezen. In kleine groepjes wisselden bijna duizend buurtbewoners onderling ideeën uit voor een betere wijk. 'Toen kwam de wens voor een sportgelegenheid voor de jeugd bovendrijven', vertelt Rutten. Samen met andere 'Bekenaren' werkte hij zijn plan uit voor een buitenfitness, waarvoor ze 30 duizend euro uit de gemeentekas kregen.

Van referenda tot burgertoppen, van stadscongressen tot gelote burgerraden - gemeenten zijn een proeftuin voor allerlei nieuwe vormen van burgerparticipatie, maar een panacee voor de burgerlijke onvrede en onverschilligheid is nog niet gevonden. Sinds een paar jaar zoekt een aantal gemeenten een antwoord in de burgerbegroting, elk op hun eigen manier. Zo ook Breda, dat het concept heeft afgekeken van Antwerpen. De burgers moeten wikkend en wegend tot een sluitende begroting komen.

'Het was even aankijken of mensen op een burgerbegroting zitten te wachten. Nou, de pilot heeft bewezen van wel', zegt wethouder Patrick van Lunteren (SP), die innovatief bestuur in zijn portefeuille heeft. Naast de buitenfitness heeft de proef in Prinsenbeek en een andere buitenwijk een opknapbeurt van een plein (1,7 miljoen euro) en een 3,5 kilometer lange 'plukroute' van fruitbomen (80 duizend euro) opgeleverd. Een succes, aldus de wethouder, en daarom krijgt de pilot dit jaar een vervolg: drie andere wijken doen mee aan een nieuwe begrotingsronde.

Monopoliebord

Een daarvan is Haagse Beemden, veruit de grootste wijk van Breda. Op een maandagavond zitten twaalf wijkbewoners verdeeld over twee tafeltjes in buurthuis De Sleutel. Ze zijn afgekomen op een van de brainstormsessies voor Breda Begroot, waar ideeën voor de buurt worden verzameld. Op tafel ligt een soort monopoliebord, dat de deelnemers helpt plannen te bedenken voor hun buurt. 'Verkeersdrempels?', oppert een vrouw die genoeg heeft van de scheurende auto's. 'Nou, de bus moet wel een beetje kunnen doorrijden, hè.'

In deze brainstormfase denken zo'n driehonderd buurtbewoners mee. Niet veel op een wijkbevolking van 28 duizend mensen, maar organisator Arnold de Boevere vindt het meevallen. 'De wijk heeft weinig sociale cohesie, dus is het lastig om mensen te mobiliseren.' Haagse Beemden is geen Prinsenbeek met zijn honderd carnavalsverenigingen - hier zijn er maar twee.

Breda Begroot

Fase 1: ideeën verzamelen tijdens brainstormsessies met behulp van het speelbord
Fase 2: sparren met experts van gemeente, ideeën uitwerken tot reële plannen
Fase 3: opstellen van een aantal budgetneutrale 'pakketten' met plannen voor de wijk
Fase 4: wijkbewoners stemmen online op hun favoriete pakket

'De grote uitdaging is om bewoners te betrekken die normaal niet zouden komen', zegt Suzanne van der Eerden, projectleider van Breda Begroot. 'We vragen actieve wijkbewoners daarom telkens twee personen mee te nemen die niet uit zichzelf meedoen. Een buurvrouw, bijvoorbeeld, of een broer.' Om het draagvlak te vergroten, mogen straks alle wijkbewoners online stemmen over de uiteindelijke plannen die hun buren hebben bedacht.

Ook het begroten zelf valt niet mee. 'Mensen weten goed wat ze willen, maar vinden het lastig om elders te bezuinigen', aldus Van der Eerden. Tijdens de pilot kwam dat wikken en wegen nog niet zo uit de verf, maar in de nieuwe begrotingsronde komt tegenover elk plusje een minnetje staat. 'Burgers krijgen meer zeggenschap, maar ze kunnen niet gewoonweg een wensenlijstje inleveren. Ze moeten afwegingen maken.' Daar wordt creatief mee omgesprongen. Bewoners nemen bijvoorbeeld het onderhoud van een plantsoen onder hun hoede om kosten te besparen, zoals gebeurt in Prinsenbeek.

Participatie-elite

In buurthuis De Sleutel loopt niet iedereen over van enthousiasme. 'Dit is het vierde plan voor deze wijk waarbij bewoners het mogen zeggen', schampert Ad Brekoo (72). Als voorzitter van de wijkraad in Haagse Beemden zag hij eerdere participatieprojecten voortijdig stranden. Zoals in 2009, toen op initiatief van de wijk een plan voor een jongerencentrum op tafel lag. 'Toen kwam er een andere wethouder en was het in één klap van de baan.'

Dat kan zomaar weer gebeuren, als Breda deze maand een nieuwe gemeenteraad kiest. De lokale VVD, de grootste partij in de raad, trekt het liefst de stekker uit Breda Begroot. 'Je hebt niet zo'n heel circus nodig om te ontdekken dat de buurt behoefte heeft aan een fitnesspark', zegt fractievoorzitter Thierry Aartsen. Niks mis met ideeën inwinnen bij buurtbewoners, benadrukt hij, maar dat kan ook door gewoon een praatje te maken. 'Hardwerkende gezinnen met kinderen hebben geen tijd om te monopolyen met wijkgeld. Op een burgerbegroting komt alleen de participatie-elite af.'

Jaap Rutten bij zijn Buiten Fitness project Kompas in het Overbos in Prinsenbeek Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Het is een veelgehoorde kritiek: deze initiatieven trekken alleen de usual suspects uit de vrijwilligershoek aan. 'Maar dat is een misvatting', werpt wethouder Van Lunteren tegen. Het is een week na de brainstormavond en zo'n veertig bewoners van Haagse Beemden hebben zich verzameld in het stadskantoor. Ze scharrelen rondom een glazen kas die beplakt is met 120 ideeën vanuit hun wijk, van 'aanpak kattenoverlast' tot 'meer kinderdisco's'. Van Lunteren bekijkt het publiek. 'Op een paar bekenden na zie ik hier allemaal nieuwe gezichten.'

Vanavond maken deze wijkbewoners kennis met de weerbarstige praktijk waarop hun ideeën stuiten: vergunningen, parkeernormen, bestemmingsplannen en wat nog meer. 'Het zijn een beetje dooddoeners', erkent groenbeheerder Anton Lips. Aan hem de taak om als ambtenaar te sparren met buurtbewoners over wat mogelijk is. Zo legt hij een groepje jongeren uit dat voor een nieuwe hangplek misschien een bouwvergunning nodig is, wat veel vertraging oplevert. 'Met zulke inzichten kunnen de bewoners beter bepalen wat ze willen.'

Dat Bredanaars budgetneutraal moeten begroten, is de kracht van het project, vindt Wim Voermans, hoogleraar staats- en bestuursrecht in Leiden. 'Zo wordt de participatie politiek.' Bij andere burgerinitiatieven, zoals de G1000, ontbreekt nog weleens een 'element van schaarste', aldus Voermans. 'Er hoeven geen moeilijke keuzen te worden gemaakt, waardoor de uitkomst Miss World-boodschappen zijn: een beter klimaat, wereldvrede.'

Legitimiteit van burgerbegrotingen

Critici mokken over de legitimiteit van burgerbegrotingen. Maar volgens Marcel Boogers, hoogleraar innovatie en lokaal bestuur in Twente, kunnen ze een waardevolle aanvulling zijn op de representatieve democratie. Zeker op gemeenteniveau, waar de verkiezingsopkomst tegenwoordig nog maar net boven de 50 procent ligt. 'Als je bedenkt hoeveel mensen stemmen, kun je vraagtekens zetten bij het monopolie van de gemeenteraad om burgers te vertegenwoordigen.' Het levert de samenleving bovendien ook op andere manieren wat op. 'Zo'n begrotingsproject kan resulteren in meer sociale cohesie en een grotere bereidheid van inwoners om wat te doen voor hun wijk.'

Dat is de vurige hoop van vrijwilliger Van Boevere. Met twee andere wijkveteranen trekt hij in Haagse Beemden de kar van Breda Begroot. 'We hadden verwacht dat meer mensen zouden meehelpen', verzucht hij in buurthuis De Sleutel, alvorens nog een koffieronde te lopen. Natuurlijk ziet hij graag dat de wijk een paar mooie trofeeën overhoudt aan het begrotingsproject, zoals opgeknapte fietspaden. 'Maar het belangrijkste is dat voortaan meer wijkbewoners zullen meedenken en organiseren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.