De burger is heilig verklaard, vindt deze oud-burgemeester, en daar moet een eind aan komen

Bernt Schneiders: 'Het is taboe om te zeggen dat burgers niet eindeloos door mogen procederen'

De goeden niet te na gesproken, maar sommige burgers maken het wel heel erg bont met hun jarenlange beroeps-, bezwaar- en WOB-procedures tegen de overheid. Daar moet maar eens een eind aan komen, meent Bernt Schneiders, oud-burgemeester.

De burger is heilig verklaard, en een kritische noot bij al te assertief gedrag kan je in de problemen brengen Foto Guus Dubbelman / de Volksrkant

Het recht van burgers om beslissingen van de overheid aan te vechten, zou begrensd moeten worden. Dat zegt Bernt Schneiders, oud-burgemeester van Haarlem, oud-voorzitter van het Nederlands Genootschap van Burgemeesters en tot vorige week waarnemend burgemeester van de door bestuurscrises geplaagde gemeente Bloemendaal. 'Aan de mogelijkheid om de overheid te bestoken met beroeps-, bezwaar- en WOB-procedures zit eigenlijk geen eind, en dat zou moeten veranderen.'

'De regelingen waar burgers bij onenigheid met een overheid gebruik van kunnen maken, gaan uit van een zekere redelijkheid. Maar aan die redelijkheid ontbreekt het in de praktijk nog weleens', zegt Schneiders (58), die vorig jaar augustus aantrad als directeur van het VSBfonds. 'Wat zie je dan gebeuren? Dat de ontevredenen zand in de machine van de overheid gaan gooien. Hou me ten goede: ik ben erg voor rechtsbescherming van burgers. Maar ooit moet een punt kunnen worden gezet achter allerlei procedures. Als na twee jaar duidelijk is dat er verder niets meer uitkomt, zou een overheid aan de rechter moeten kunnen vragen: is hier nog sprake van een redelijk belang, of moeten wij almaar blijven leveren?'

Bijkomend probleem is dat de ontevreden burger er vaak in slaagt (lokale) politici voor hun karretje te spannen, waardoor onenigheid tussen burgers en bestuurders of ambtenaren al snel een politieke dimensie krijgt. Met zijn vroegere ambtsgenoten heeft Schneiders geregeld gesproken over de ontregeling van het bestuursapparaat door de assertieve burger, en hij heeft de indruk dat hij de consensus binnen de beroepsgroep vertolkt. 'Maar het is een taboe om te zeggen dat burgers niet eindeloos door zouden mogen procederen. De burger is heilig verklaard, en een kritische noot bij al te assertief gedrag kan je in de problemen brengen.'

De positie van de burgemeester is te vergelijken met die van de reisleider in een bus, zegt Schneiders. 'De meeste passagiers willen gewoon een leuke reis, maar drie mensen achterin klagen over van alles en nog wat. De reisleider is geneigd om het die drie mensen voortdurend naar de zin te maken, waardoor hij de overige 57 mensen te kort doet.'

Andreas Kinneging, hoogleraar rechtsfilosofie aan de Universiteit Leiden.

'Het gaat hier in feite om de aloude vraag wat de rechten van het individu zijn tegenover de gemeenschap. Iemand die iedere week een klacht indient bij de gemeente is een querulant. Die misbruikt zijn rechten. De ombudsman doet er verkeerd aan zo iemand in bescherming te nemen, dat is duidelijk. De kwestie Slewe is veel interessanter. In wezen is het punt dat de Bloemendalers deze parvenu's niet moeten, omdat ze het karakter van hun gemeenschap willen behouden. Elders zie je dat ook. In de Scheveningse volksbuurt Duindorp werden enige tijd geleden Marokkaanse huurders hun huis uitgejaagd: de Duindorpers willen hun gemeenschap behouden. Helemaal onbegrijpelijk is dat niet: de mens is een gemeenschapsdier en geen individualist. Anderzijds mogen fundamentele rechten van het individu nooit worden aangetast. Het eeuwige probleem is een balans te vinden tussen beide.'

Als burgemeester van Haarlem (van 2006 tot 2016) voelde Schneiders zich bijvoorbeeld een reisleider toen hij poogde tot een vergelijk te komen met een ingezetene 'van wie we elke week wel een brief met klachten ontvingen'. 'Eerst heb ik daar veel aandacht aan besteed. Maar op een zeker moment heb ik gezegd: nu stopt het. Voortaan krijgt u nog maar twee keer per jaar antwoord van de gemeente. We verzamelen alles, en dan krijgt u een verzamelantwoord. Toen is die klager naar de Ombudsman gegaan, en die belde op om te vertellen dat Haarlem zo echt niet met haar burgers kon omgaan. We moesten elke brief beantwoorden. Dat is de norm. Maar die norm stamt uit de tijd dat de burgers nog terughoudend omgingen met hun recht om bezwaar te maken tegen beslissingen die hun niet bevielen.'

Schneiders is zo'n anderhalf jaar waarnemend burgemeester geweest van een gemeente met burgers die niet alleen mondig zijn, maar die ook alle denkbare juridische hulp kunnen inkopen. Eén kwestie is Bloemendaal bijna letterlijk fataal geworden: het sinds 2009 voortslepende dispuut met de landgoedeigenaren Rob en Hans Slewe. Die leidde tot zoveel politieke en bestuurlijke chaos - met het voortijdig vertrek van twee burgemeesters en drie wethouders als markeringspunten - dat Johan Remkes, commissaris van de koning in de provincie Noord-Holland, op een zeker moment een fusie van Bloemendaal met een van de buurgemeenten als enige uitweg zag. In een laatste poging het voortbestaan van Bloemendaal als zelfstandige gemeente te redden, benoemde hij de PvdA'er Schneiders in oktober 2015 tot waarnemend burgemeester. Met de opdracht de gemeente, met zo'n 22 duizend inwoners, weer regeerbaar te maken.

En is dat gelukt?

'Bloemendaal is weer een betrekkelijk normale gemeente. Er sneuvelt niet meer om de drie maanden een wethouder, dat helpt al. Er is veel geïnvesteerd in de stevigheid van coalities, zodat het bij raadsvergaderingen niet telkens weer alle kanten op schiet. Tussen de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders, en tussen de partijen onderling is een zekere welwillendheid ontstaan. Het proces van besluitvorming verloopt veel soepeler dan voorheen. In het hele samenspel tussen college en raad gebeuren er nu minder ongelukken.'

Rob en Hans Slewe tijdens een gemeenteraadsvergadering in Bloemendaal in 2014. Foto Hollandse Hoogte / Klaas Fopma

Welke bijdrage heeft u daaraan geleverd?

'Ik heb in samenspraak met alle partijen, op de eenmansfractie Hart voor Bloemendaal na, vijf, zes acute problemen geformuleerd die echt moesten worden opgelost. Verder heb ik de raadsvergaderingen altijd op een relativerende manier voorgezeten, zoals ik dat in Haarlem gewoon was te doen. Als de spanningen opliepen, kon je met een grap de zaak nog weleens tot de eigenlijke proporties terugbrengen.'

Werkte dat ook in Bloemendaal?

'Aanvankelijk heerste er een ijzige cultuur. Als ik een grap maakte, keken de mensen mij aan zoals konijnen in de koplampen staren: wat gebeurt er nu? Ik maakte eens een relativerende opmerking tegen een raadslid dat ook advocaat is, en die zei: dat moet u onmiddellijk terugnemen. Toen dacht ik: oh, gaat het hier zo? De debatcultuur was uit Bloemendaal verdwenen. Mensen durfden niets meer te zeggen omdat ze bang waren dat de boel dan helemaal uit de hand zou lopen. Dat is echt beter geworden. Je moet een zeker vertrouwen in elkaar hebben om een debat te kunnen voeren. Inmiddels wordt ook in de Bloemendaalse raad gelachen hoor, zij het niet altijd uitbundig.'

Hart voor Bloemendaal was onge-voelig voor uw charmeoffensief?

'Nee, vorige week, bij mijn afscheid, liep de fractievoorzitter weg toen de nestor van de gemeenteraad een aardige speech hield. Zonder mij een hand te geven.'

Hoe heeft onenigheid met twee landgoedeigenaren de gemeente zo kunnen ontwrichten?

'De gebroeders Slewe kochten het landgoed Elswoutshoek in 2009, en wilden daar van alles, onder andere een huis bouwen. De gemeenteraad wees die plannen af met als argument: we hebben hier allemaal landgoederen, en we zouden het jammer vinden als rijke mensen die gaan opkopen, verkavelen, voor duur geld doorverkopen en dan weer vertrekken. De gebroeders Slewe hebben het nee van de raad niet geaccepteerd, en het kleine ambtenarenapparaat in Bloemendaal was niet in staat om goed om te gaan met de naar Bloemendaalse maatstaven ruwe wijze waarop ze dat kenbaar maakten. Daar hebben bestuurders weer een beetje onhandig op gereageerd, en binnen de kortst mogelijke tijd woedde er een stellingenoorlog tussen de Slewes en de gemeente. Door Elswoutshoek hadden bestuurlijke tekortkomingen een funeste uitwerking.

'In een grotere gemeente zou de zaak ambtelijk zijn afgedaan, maar in Bloemendaal is het eerst in het ambtelijk apparaat niet goed gegaan, en is de brand overgeslagen op de politiek. Toen zijn alle dominostenen omgedonderd. Bloemendaal heeft de stresstest niet doorstaan.'

Nationale Ombudsman

'Stel dat de rechtsbescherming van burgers afneemt en de mogelijkheid tot bezwaar en beroep beperkt wordt, dan zou dat ertoe leiden dat meer burgers een beroep doen op de Nationale Ombudsman. In dat geval staan we klaar voor hen.'

Hoe heeft u geprobeerd de kwestie uit de wereld te helpen?

'Ik heb uitvoerig met Rob Slewe gesproken. Ik heb geprobeerd de angel uit het conflict te halen. Ik heb me namens de gemeente verontschuldigd door fouten die aan onze kant zijn gemaakt. En ik heb hem een schadevergoeding aangeboden, die hij als zwijggeld van de hand heeft gewezen. Maar het heeft allemaal niet mogen baten. Toen de gemeenteraad in meerderheid ook een aangepast plan afwees dat voorzag in de bouw van een kleiner huis, had ik volledig voor beide landgoedeigenaren afgedaan. Zij vonden dat ik had moeten aftreden omdat er sprake zou zijn van willekeur.'

Kan deze kwestie Bloemendaal niet opnieuw lamleggen?

'Ditmaal zou Bloemendaal de stressrest doorstaan. Bovendien zal de stroom van procedures en bezwaarschriften ooit wel opdrogen. Maar momenteel legt de zaak nog een enorm beslag op het ambtelijk apparaat. Er lopen nog WOB-verzoeken voor de inzage van documenten die samen 40 duizend pagina's beslaan. Al die documenten moeten op privacygevoelige informatie worden gescand. Aan alle betrokkenen moet worden gevraagd of zij akkoord gaan met de openbaarmaking van hun correspondentie. En talloze namen moeten worden weggelakt. Daarvoor is een werkstudent ingehuurd. Die gaat een half jaar zitten lakken.'

Oud versus nieuw geld

In 2009 kochten de ondernemers Rob en Hans Slewe Elswoutshoek een van de vijftien landgoederen in de gemeente Bloemendaal. De Slewes hadden grote plannen met hun nieuwe bezit. Zo wilden zij er een huis bouwen en wilden zij de oorspronkelijk functie van een in verval geraakte paardenbak herstellen. De gemeente, sterk gehecht aan het behoud van haar landelijk karakter, gaf voor de beoogde ingrepen echter geen toestemming.

Vanaf dat moment ontwikkelde zich een vete-achtige verhouding tussen de gebroeders Slewe en de gemeente. Van de negentien klachten die de broers bij onafhankelijke instanties hebben ingediend, zijn de meeste gegrond verklaard. De Nationale Ombudsman oordeelde dat de broers door de gemeente stelselmatig waren benadeeld. De broers hadden aan de escalatie bijgedragen door ambtenaren te benaderen op een manier die als intimiderend werd ervaren.

De kwestie leidde tot verziekte verhoudingen binnen het gemeentebestuur. Eerder had de bestuurscrisis tot het vertrek van burgemeester Ruud Nederveen (VVD) en diens opvolger Aaltje Emmens-Knol (PvdA) geleid. Rob Slewe heeft zijn ervaringen opgetekend in een boek met de veelzeggende titel Niet ons soort mensen.

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.