Analyse

De burgemeester in coronatijd: evenwichtskunstenaar die het onverenigbare moet zien te verenigen

Burgervader (of -moeder), hoeder van de rechtsstaat, verzoener en crisismanager: de burgemeester moet het allemaal zijn. Bij de oplopende spanningen rondom corona is dat nog moeilijker dan anders.

Hubert Bruls, burgemeester van Nijmegen en voorzitter van het Veiligheidsberaad, neemt deel aan een digitale ontmoeting met de koning  Beeld ANP
Hubert Bruls, burgemeester van Nijmegen en voorzitter van het Veiligheidsberaad, neemt deel aan een digitale ontmoeting met de koningBeeld ANP

Stel: de coronacrisis zou niet in 2020 zijn uitgebroken, maar in 1920 – honderd jaar eerder. Dan zouden de burgemeesters beduidend minder met hun rol hebben geworsteld dan nu. Hun plaats in de bevelsketen was duidelijk: zij waren, als bovenpartijdige en door de kroon benoemde bestuurders, de uitvoerders van ‘Haags’ beleid. Of ze het daarmee eens waren of niet.

Nu staan burgemeesters mentaal en bestuurlijk dichter bij de burgers en de ondernemers in hun gemeente. Hun rol in tijden als deze is minder eenduidig: als de Haagse coronamaatregelen voor hen maatgevend zijn, oogsten zij in de eigen gemeente al snel het verwijt dat zij de belangen van hun eigen mensen miskennen. Als zij zich daarentegen gevoelig tonen voor de stemming op straat, kunnen hun bestuurlijke verantwoordelijkheden in het gedrang komen.

‘De burgemeester is het boegbeeld van de plaatselijke samenleving, maar soms ook het aambeeld van de lokale democratie’, zei Thom de Graaf, vicepresident van de Raad van State, tijdens een rede in 2019. Tijdens de coronacrisis misschien nog meer dan voorheen, had hij daar nu aan kunnen toevoegen. Zo kost het de burgemeesters zichtbaar moeite om hun positie te bepalen ten opzichte van de burgers die de eerste zachte dagen van het jaar naar buiten willen, en ondernemers die hun bedrijven weer uit de lange winterslaap willen wekken.

Terrassen

Burgemeester Paul Depla van Breda brak vorige week de lans voor de heropening van terrassen – waar volgens hem een (mild) coronaregime beter te handhaven is dan in de openbare ruimte. ‘Ik zou tegen het kabinet willen zeggen: kom uit je ivoren toren, kom uit dat Catshuisberaad waar RIVM-modellen de toon bepalen. Kijk wat er in de samenleving gebeurt. De tijd van verbieden is voorbij.’

Depla kreeg bijval van zijn ambtgenoten in (onder andere) Amsterdam, Hilversum en Alkmaar. Daarentegen liet een aantal burgemeesters van de veiligheidsregio Brabant-Zuidoost, onder wie John Jorritsma van Eindhoven, zaterdag weten dat zij het landelijk coronabeleid onverkort zullen handhaven. Dat deden ze door middel van een open brief aan de burgers, waarin zij zich wel uitputten in begrip voor het ongeduld onder de burgers. Dat begrip legt het echter af tegen de vrees voor een derde coronagolf.

Het burgemeestersambt is er de laatste decennia in meerdere opzichten ingewikkelder op geworden. In 1946 werd het nog omschreven als ‘een waardigheid welke ongeschonden behoort te worden aanvaard, waardig bekleed en gaaf overgedragen’. Claudius Prinsen, auteur van het handboek De burgemeester, bedoelde daar waarschijnlijk mee dat het ambt moest worden gevrijwaard van partijpolitiek en activisme.

Dit bestuurlijk ideaal is echter niet duurzaam gebleken. De ‘kleur’ van de kandidaat is een grote rol gaan spelen bij burgemeestersbenoemingen. En de burgemeester is voor zijn/haar functioneren steeds afhankelijker geworden van steeds bontere gemeenteraden waarvan het ‘institutionele geheugen’ afneemt door het snelle verloop in dit gremium. Lokale partijen ontlenen hun bestaansrecht vaak meer aan deelbelangen dan aan het algemene belang. En het openbaar bestuur kan worden ontregeld door assertieve burgers die de overheid bestoken met beroeps-, bezwaar- en WOB-procedures.

Verzoener

In de hedendaagse burgemeester huizen meerdere zielen: die van empathische burgervader, hoeder van de grondwettelijke vrijheden, verzoener, crisismanager, bovenpartijdig symbool van bestuurlijke continuïteit, bewaker van de openbare orde. Ze moeten al die kwaliteiten in zich verenigen. De ‘hybride burgemeester’, zoals Thom de Graaf hem noemde, ‘moet een evenwichtskunstenaar zijn die op verschillende koorden balanceert’. En hij moet het midden bewaren tussen distantie en benaderbaarheid. ‘De burgemeester als authentieke persoonlijkheid die emoties laat zien en naast raadsleden en burgers gaat staan, wordt als mens wellicht meer gewaardeerd maar is als bestuurder kwetsbaarder.’

De burgemeester is zowel ‘majesteitelijk als magistratelijk’, zegt de Tilburgse bestuurskundige Niels Karsten, die in 2014 met vier vakgenoten een boek met die titel schreef. ‘Het ambt heeft dus een ceremoniële component, maar ook – toenemend – een rechterlijke component. Burgemeesters hebben stevige bevoegdheden gekregen die ze kunnen inzetten in de strijd tegen ondermijnende criminaliteit.’ En die twee rollen staan toenemend met elkaar op gespannen voet.

In zijn ceremoniële, bovenpartijdige rol is de burgemeester het boegbeeld van de gemeenschap. Maar als crimefighter die drugspanden sluit, begeeft hij zich op het terrein van de rechterlijke macht. Sommige burgemeesters achten die ontwikkeling wenselijk – dan wel onontkoombaar, gezien de verharding van de (drugs-)criminaliteit. Maar andere menen dat daardoor de trias politica (de scheiding der machten) in het geding is.

Die ontwikkeling is ook in het criminele milieu niet onopgemerkt gebleven. Geregeld worden burgemeesters bedreigd. Soms zijn die bedreigingen zo ernstig dat de geadresseerden voor langere of kortere tijd moeten onderduiken. De Groningse hoogleraar Jan Brouwer durfde in 2017 niet uit te sluiten dat ooit een burgemeester vanwege de uitoefening van zijn ambt zou worden geliquideerd. Destijds meenden velen nog dat het zo’n vaart niet zou lopen, maar uit het feit dat veel burgemeesterswoningen extra worden beveiligd, kan worden opgemaakt dat dit toekomstbeeld niet langer hypothetisch is..

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden