De burgemeester die Den Bosch niet kreeg (maar Zaanstad wel)

Het lag plots op straat: Den Bosch had PvdA'er Jan Hamming als burgemeester gekozen, maar die wilde niet langer en koos voor Zaanstad. Een behoedzaam gesprek over de liefde voor een stad.

'De liefde voor Zaanstad is lang onbeantwoord gebleven.'Beeld Aurélie Geurts / de Volkskrant

e min of meer gelukkigen die in 2003 het Boekenbal bezochten kregen bij vertrek uit de Amsterdamse Stadsschouwburg een tegeltje mee. Daarop de tekst: 'Op de rivier van het leven wendt de pont soms plots zijn steven.' Die sensatie ervoer de vertrouwenscommissie uit de gemeenteraad van 's-Hertogenbosch toen op maandagmiddag 10 juli hun nummer 1, burgemeester Jan Hamming van het Brabantse Heusden opeens niet meer beschikbaar bleek als opvolger van burgemeester Ton Rombouts. Zaanstad was hun voor. Daar wordt Hamming per 1 oktober de nieuwe man.

Dat in Den Bosch de uiteindelijk uitverkoren kandidaat Jack Mikkers niet bovenaan stond, weten we van het Brabants Dagblad. Dat bracht op woensdag 12 juli het verhaal van de pont die plots de steven wendt. De krant kwam met namen van nog andere kandidaten. Niemand die de gang van zaken wil ontkennen of bevestigen. Wel was er ontreddering in de Brabantse hoofdstad. Rombouts sprak van 'een waar slagveld'. De commissaris van de koning Wim van de Donk verzocht het Openbaar Ministerie een onderzoek te doen naar een mogelijk lek. Lekken uit een vertrouwenscommissie is strafbaar.

Lek

Het Openbaar Ministerie is op verzoek van Wim van de Donk, de Brabantse commissaris van de koning, bezig met een onderzoek naar een mogelijk lek in de vertrouwenscommissie rond de burgemeestersvoordracht in Den Bosch.

Lekken uit de vertrouwenscommissie is strafbaar.

Meneer Hamming, hoe komt een burgemeester die bestemd is voor 's-Hertogenbosch in Zaanstad terecht?

'Ik was bestemd voor Zaanstad.' Hij heeft een zacht, bijna weemoedig gezicht. In zijn woorden is hij direct. Hij zegt nog eens: 'Ik was bestemd voor Zaanstad.'

Dat zagen ze in Den Bosch een slagje anders.

'Kijk, ik ben gebonden aan de vertrouwelijkheid die hoort bij dit soort procedures. Ik wil de afspraken daarover niet schenden.'

Maar het verhaal ligt op straat. Dan valt er toch iets uit te leggen?

'Het enige dat ik heb toe te lichten is dat ik in mei vorig jaar van harte heb gesolliciteerd voor Zaanstad. Niemand wist het, behalve mijn echtgenote. Nee, ook Ruud Vreeman niet (waarnemend burgemeester in Zaanstad en burgemeester van Tilburg toen Hamming daar wethouder was, red.). Ruud belde me pas twee maanden geleden, hij zei: 'Zou Zaanstad niet iets voor jou kunnen zijn?' Ik zei: ik heb goed nieuws voor je, Ruud, ik heb al een jaar geleden gesolliciteerd.'

Zaanstad nam de tijd voordat het uitkwam bij Hamming, 51 jaar en lid van de PvdA. De procedure is vorig jaar zelfs stilgelegd omdat de vertrouwenscommissie een ruimere keuze wilde uit gegadigden.

Hamming: 'Ik ben heel blij dat ik heb volgehouden. Ik moet me nu als burgemeester verder gaan ontwikkelen. In Brabant ben ik opgegroeid, hier ken ik iedereen. Ik stap uit mijn comfortzone. Zaanstad is een nieuw begin.

'Voor een sociaal-democraat - en dat ben ik toch in hart en nieren - is Zaanstad een prachtige gemeente. Het kent een rijk arbeidersverleden, het is van oudsher een industriestad. Nu kampt de gemeente met werkloosheid en armoede, relatief veel mensen staan aan de kant. De integratie van minderheden is nog lang niet voltooid. Voor iemand als ik zijn dat mooie opdrachten.'

Waarom hebt u dan ook voor Den Bosch gesolliciteerd?

'Daar wil ik dus niet over spreken. Ik bestempel het als speculatie. Ik ga niet meelekken. Ik ben een burgemeester die zijn mond kan houden, ook als het over hemzelf gaat.'

In algemene zin: kan een burgemeester voor twee steden tegelijk solliciteren?

'Volgens de wet kan dat, ja. Ik begeleid werkzoekenden, als coach. Die solliciteren soms wel op tien banen tegelijk. Waarom zou dat voor burgemeesters niet mogen? Ik zeg dit los van de vraag of ik wel of niet bij meerdere gemeenten heb gesolliciteerd.'

Hebt u fouten gemaakt?

'Wel in mijn leven, niet in deze procedure. Ik heb geen steken laten vallen, ik heb het netjes gedaan.'

Hij zegt dat hij zich Romeo heeft gevoeld die naar de hand van Julia zocht. Hij heeft haar zijn liefde verklaard en is blijven hopen dat het verlangen zou worden beantwoord. Hij zal de vergelijking niet doortrekken tot aan de dramatische afloop die Shakespeare voor het jonge stel bedacht, maar stelt wel vast dat de liefde uiteindelijk wederkerig bleek. 'Dat signaal kreeg ik pas op maandag 10 juli. Het was heel spannend. Ik ben blij dat ik volhardend ben geweest.'

Lees verder onder de foto.

'Je bent kwetsbaar als op straat komt te liggen dat je gesolliciteerd hebt.'Beeld Aurélie Geurts / de Volkskrant

Kan één Romeo tegelijk de lof bezingen van twee Julia's?

'Ik blijf zeggen: Zaanstad was de grote liefde. Die is lang onbeantwoord gebleven en des te mooier is het dat het uiteindelijk is gelukt.'

Waarom doen we eigenlijk zo geheimzinnig over benoemingen van burgemeesters?

'Ja, dat is iets anders. Er zit een mooie kant aan de procedure: de gemeenteraad, het orgaan dat de inwoners vertegenwoordigt, bepaalt wie de burgemeester wordt. Vriendjespolitiek zoals vroeger vaak het geval was, is niet meer aan de orde. De raad zaagt je door en moet je kunnen pruimen. Als het meezit word jij dan hun man of vrouw.

'Je bent kwetsbaar als op straat komt te liggen dat je gesolliciteerd hebt. Vandaar de wettelijk voorgeschreven vertrouwelijkheid. Ik zeg er bij: ik heb die wet niet geschreven. Van mij hoeft het niet zo krampachtig. Maar we hebben in Nederland een cultuur die niet meewerkt: als je openlijk voor iets opgaat en je haalt het niet, ben je gelijk weg.'

Is dat zo? We zeggen het niet van zangeresjes die in een open arena opgaan voor het songfestival. Ook daar kan er maar één winnen; verliezen is nooit leuk, maar je bent niet op slag een loser. Zijn bestuurders niet overgevoelig?

'Nu je het zegt: we hebben in de gemeente Heusden voor sollicitaties een Voice of Holland-procedure, zo noem ik het. We nodigen tegelijk tien mensen uit. Ze komen 's ochtends binnen, krijgen koffie en een worstenbroodje, maken kennis met elkaar en gaan vervolgens individueel door de molen. Aan het eind van de dag is iedereen weer bijeen, één van de tien krijgt de baan en de rest heeft hopelijk een goeie dag gehad. Dat vinden wij in Heusden een zeer bevredigende procedure, voor iedereen.

'In dit model ken je geen krampachtige situaties. Als men 's ochtends binnenkomt, is het best wel even ongemakkelijk. Maar je weet van elkaars bestaan als concurrenten, je weet dat je je huid duur moet verkopen - dat is natuurlijk fantastisch. Waarom zou zoiets voor burgemeesters niet kunnen? Nu de wet is zoals die is, moet ik mij eraan houden. Maar wat mij betreft gaat de krampachtigheid eraf.'

Hij is vicevoorzitter geweest van de PvdA, hij volgt de landelijke politiek op de voet. Laatst pleitte hij met andere PvdA-burgemeesters nog voor deelname van de partij aan een nieuwe coalitie. Maar hij is geen Haags type.

Lodewijk Asscher heeft hem gevraagd zich kandidaat te stellen voor de Tweede Kamer. Asscher wees op de lamentabele positie van de partij, zei dat hij hem nodig had in Den Haag.

Waarom ging u daar niet op in?

'Ik ben verknocht aan het lokale bestuur. Ik wil contact hebben met mensen, uit alle lagen van de samenleving. Ik wil met kinderen over hun toekomst kunnen praten. Ik wil de zorgen en dromen van mensen verder brengen. Ik wil niet gebonden zijn aan lobbyisten, aan de pers en aan instituties. Ik ben er niet op uit kleinerend te doen, maar als Kamerlid is je scope heel beperkt. Ik ben gewoon beter in de rol van burgemeester. Ik zal signalen die ik opvang altijd naar Den Haag brengen. Maar vervolgens wil ik terug naar de mensen, daar waar het gebeurt.'

Hij was voorzitter van een werkgroep die eind 2014 een rapport uitbracht voor de PvdA over de vraag hoe een einde te maken aan het gevoel van machteloosheid onder politici en burgers.

Hij herinnert zich: 'Het ongelukkige toeval wilde dat de presentatie samenviel met het fractiebesluit om Kuzu en Öztürk die later Denk zijn gaan vormen, uit de fractie te zetten. We hadden een heel mooi rapport geschreven, dat vind ik nog steeds. Er was een persconferentie, alle aandacht ging naar de kwestie met dat tweetal, ik zat daar achter de tafel, ik dacht: dit is niet jouw wereld, hier hoor jij niet bij.'

Wat is er mis aan?

'De collectieve hijgerigheid. Iedereen doet eraan mee. Het gaat niet over onze inwoners.'

Hij heeft in het voorjaar een persoonlijke brief gestuurd naar al zijn inwoners, naar alle 18 duizend adressen in Heusden. Daarin legt hij uit dat de georganiseerde criminaliteit steeds meer greep krijgt op het dagelijks leven. Overal in de gemeente, in loodsen en in particuliere woningen, bloeien wietplantages en pillenfabrieken. Hij noemt het 'een burgerplicht' dat mensen niet wegkijken, maar aanmelden.

Lees verder onder de foto.

'Je kunt alleen maar op een geloofwaardige manier sociaal beleid voeren als je asociaal gedrag aanpakt. We maken de goeie krachten kapot als we de krachten van het misbruik hun gang laten gaan.'Beeld Aurélie Geurts / de Volkskrant

U kwam vijf jaar geleden naar Heusden, in betrekkelijke argeloosheid over een vriendelijke, Brabantse gemeente. Wat trof u aan?

'Dat in een van de kernen een Turkse jongen op straat wordt doodgeschoten en Satudarah het verkeer komt regelen. Je ontdekt dat er lijnen lopen vanuit Satudarah en de Turkse gemeenschap naar het woonwagenkamp. Je schrikt. Ik was nog maar net op de koffie geweest in het kamp en de politie trof er een groot aantal wapens aan.

'Tegenwoordig sluiten we de huizen waar drugs worden aangetroffen. We hangen een groot bord aan de gevel: 'Dit is een drugspand; gesloten op last van de burgemeester.' Het was omstreden, nog altijd. Maar mensen zien dat je als overheid je er niet bij neerlegt. En mensen weten zich gewaarschuwd. Je kunt alleen maar op een geloofwaardige manier sociaal beleid voeren als je asociaal gedrag aanpakt. We maken de goeie krachten kapot als we de krachten van het misbruik hun gang laten gaan.'

Is het sociaal om een bijstandsmoeder die een kamertje ter beschikking heeft gesteld voor de kweek van wietplanten, op straat te zetten?

'Je kunt een wedervraag stellen: is het sociaal om jouw kind dat naast die wietkamer slaapt in reëel brandgevaar te brengen voor een paar extra centen?'

Nood breekt wetten.

'Het slechtste wat je kunt doen om jouw financiële problemen te verlichten, is je kind in levensgevaar te brengen.'

En dat moet worden afgestraft met uitzetting uit de huurwoning?

'Mensen moeten weten dat er andere manieren zijn in het leven om je geld te verdienen. Doe je het op een oneerlijke manier, dan wordt het niet meer door de vingers gezien. We zullen uiteindelijk iemand nooit aan zijn lot overlaten, maar ik vind dat de tijd voorbij is dat we medelijden moeten hebben met mensen die zich in het criminele circuit begeven.'

In de georganiseerde misdaad gaan miljoenen om. Dat geld zoekt een weg naar de bovenwereld. Er wordt gezegd: de onderwereld aast op raadszetels. Ziet men spoken?

'Nee, het zijn geen spoken. Het is de praktijk. We hebben hier in Heusden een xtc-laboratorium ontmanteld waar voor 20 miljoen per jaar werd omgezet. Dan komt het van pas als je goede contacten hebt met de politiek. De penningmeester van het CDA in Heeze-Leende had op zijn erf een compleet drugslaboratorium staan. Het is dus heel dichtbij. Met het presidium van de gemeenteraad bespreek ik het onderwerp elke maand. Ik moet wel zeggen: lokale en landelijke partijen zijn volgens mij een stuk waakzamer en weerbaarder geworden. Het is belangrijk dat we er kien op zijn, zeker met het oog op de nieuwe gemeenteraadsverkiezingen in het voorjaar. Ik ben ervan overtuigd dat criminele netwerken de komende maanden gaan proberen via de kandidatenlijsten de gemeentepolitiek te infiltreren. Wij moeten ervoor zorgen dat we die lui buiten de deur houden.'

U bent een aantal keren bedreigd. Hebt u nooit gedacht: burgemeesterschap, mooie baan, maar onder deze omstandigheden hoef ik niet naar Zaanstad of welke gemeente ook?

'Nee, op die momenten dacht ik: kennelijk hebben we ze te pakken, want nu nemen ze zelfs de moeite mij te gaan bedreigen. Ik zie het als een aanmoediging. Ik meen het oprecht. Ik ben niet naïef. Ik snap dat wie zijn grote financiële belangen belaagd ziet, naar manieren zoekt om terug te slaan. Maar ik zal nooit om mijn verantwoordelijkheid heen lopen. Ik heb collega's die mij zeiden: Satudarah? Daar ga ik niet op af. Dan zei ik: hoor eens, vriend, je bent verantwoordelijk, je bent burgemeester. Ik zeg het niet om stoer te klinken.

'Mag ik nog één opmerking toevoegen?' Nog steeds die zachte stem, die trouwe ogen. En die droge, harde constateringen: 'De ondercapaciteit bij het Openbaar Ministerie en de politie is schrikbarend. Dat gaat zich nu wreken.'

Hij legt uit dat er twee soorten capaciteiten zijn: de toegezegde en de gerealiseerde. Tussen die twee gaapt een gat. Hij zegt: 'De kracht van de Nederlandse politie was altijd dat we in de wijken geworteld waren, dat we wisten wat zich daar afspeelde, dat we wisten wie de toekomstige criminelen zijn. Dat weten we nu niet meer. Het wordt een enorm probleem, echt waar.

'De grote opgave voor het nieuwe kabinet is te bewerkstelligen dat de politiecapaciteit die is beloofd ook feitelijk wordt waargemaakt. We hebben heel concreet in onze regio nu honderd gevallen op tafel liggen van vrijuit functionerende criminele netwerken. We kunnen er vijf aanpakken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden