Reportage

De BUK achterna - vragen naar de waarheid in rebellenland

Vorig jaar volgde verslaggever Bert Lanting in rebellengebied het spoor van de Russische BUK-raketinstallatie waarmee volgens het internationale opsporingsteam JIT vlucht MH17 werd neergehaald. Veel mensen durven hun mond niet open te doen, maar even ten zuiden van Snizjne zeggen enkele getuigen dat ze de BUK-raket hebben gezien. Volgens het JIT was dat inderdaad de lanceerplaats.

Beeld Antonia Hrastar

SEVERNY

Hebben jullie hier vorig jaar misschien een BUK-raketinstallatie voorbij zien komen? Die vraag willen we stellen aan het groepje mannen dat voor het lichtblauwe Cultuurpaleis in Severny rondhangt. Volgens het Internationale Onderzoeksteam dat de ramp met vlucht MH17 onderzoekt zou de BUK-installatie waarmee het toestel is neergeschoten via dit dorp aan de grens met Rusland Oekraïne zijn binnengesmokkeld. De dag voor het toestel werd neergeschoten zou die installatie hier zijn langskomen. We proberen na te gaan welke route de BUK waarschijnlijk heeft gevolgd, maar we moeten een beetje voorzichtig zijn met onze vragen, want een paar honderd meter verderop staat een groepje rebellen.

Dus beginnen we met een omweg. Hoe is het hier met het werk? 'Er is hier geen werk. Aan de Russische kant van de grens ook niet.' Waarvan leven jullie dan? 'Van wat we nog hebben. Kiev is opgehouden uitkeringen te betalen.' Na allerlei omwegen weten we een van de mannen te ontfutselen dat er zomer vorig jaar heel wat tjazjolaja technika oftewel zwaar materieel uit Rusland voorbij is getrokken. Maar voor we aan de vraag toekomen of ze destijds misschien ook een BUK-installatie hebben opgemerkt, duiken er twee rebellenofficieren op die ons vragen wat we in Severny komen doen.

Onze uitleg dat we willen kijken hoe het er economisch voorstaat in de door de rebellen uitgeroepen Volksrepubliek Loehansk komt niet erg geloofwaardig over. 'Dit is een grenszone, verboden gebied. Jullie mogen hier niet zijn', krijgen we te horen. Een van de officieren wil ons voor verhoor meenemen naar het kantoor van de MGB, de veiligheidsdienst, maar uiteindelijk laten ze ons toch gaan. Maar wel meteen wegwezen!

Beeld Thijs Balder / De Volkskrant

Geluidsopname

Alle links in dit artikel verwijzen naar geluids- en video-opnames die betrekking hebben op het transport en de lancering van de BUK-raket die de MH17 neerhaalde.

Als u op een link klikt krijgt u de bedoelde passage te zien.

De volledige video staat helemaal onderaan de tekst.

Hier zegt een rebel dat de BUK-raketinstallatie de grens over is gegaan.

Het korte bezoek is genoeg om vast te stellen dat Severny wel een logische plaats was om Russisch wapentuig de grens over te smokkelen. Veel meer dan een ketting die dwars over de weg hangt, stelt de grens hier niet voor. Langs de weg, die hier in een zandpad is overgegaan, staan wat rebellen en een pantserwagen. Waarschijnlijk hebben de rebellen voor deze sluiproute gekozen om wapens en vrijwilligers binnen te smokkelen omdat er in juli vorig jaar zwaar werd gevochten om de nabijgelegen grenspost Izvarine. Een taxichauffeur uit rebellengebied bevestigt dat hij in juli en augustus herhaaldelijk in Severny Russische vrijwilligers heeft opgepikt.

Op het landweggetje naar Krasnodon, waarlangs de BUK moet zijn gegaan, blijven we bijna in de modder steken. Even verder stuiten we op een laag bruggetje. Hier kan een oplegger met daarop een BUK-installatie nooit onderdoor zijn gekomen. Maar waarschijnlijk heeft de Volvo-oplegger, waarop de BUK later op verscheidene plaatsen is gesignaleerd, de BUK pas in Krasnodon opgepikt. In een van de onderschepte gesprekken van de rebellen vertelt een van hen dat de BUK-lanceerder op eigen kracht over de grens is gekomen.

DONETSK

Welke route de oplegger met de BUK-installatie naar Donetsk heeft gevolgd, weten we niet. Het gevaarte is in de nacht naar het rebellenbolwerk vervoerd. We weten wel dat de oplegger vorig jaar juli van een bedrijf in Donetsk is gestolen. Aan de hand van een telefoonnummer op de zijkant van de oplegger wist de Nederlander Marcel van den Berg het bedrijf op te sporen: een onderneming voor bouwmaterialen aan de Molodich Sjachtariv-straat (Straat van de Jonge Mijnwerkers). Het telefoonnummer prijkt nog steeds op het hek.

Pottenkijkers zijn hier niet welkom, merken we. Als we vanaf de overkant van de weg opnamen maken van het hek, brult iemand vanuit een auto: 'Hee, wat staan jullie daar te filmen?' Hij komt uit de auto terwijl hij roept: 'Het zijn buitenlanders! Amerikaanse spionnen!' Het bedrijfsterrein blijkt nu een militaire basis van de rebellen. Twee gewapende rebellen komen de poort uit, controleren onze papieren en wijzen ons erop dat het verboden is opnamen te maken van militaire objecten. 'Komen jullie uit Polen?', vraagt een van hen. Ik vraag me af of ik het moet tegenspreken. 'Heerlijk land, ik zou er graag weer heengaan,' zegt hij. We mogen gaan.

Op de ochtend van de ramp met de MH17 werd de oplegger met BUK gefotografeerd bij een trolleybushalte langs de uitvalsweg naar Makejevka. De halte, vertelt een chauffeur ons, staat bekend als 'het Motel'. Dat komt overeen met de instructies die Sergej Petrovski (een voormalige Russische inlichtingenofficier met de bijnaam 'Chmoery' oftewel 'Brompot') in een onderschept telefoongesprek krijgt van een rebellencommandant. Op de vraag van Petrovski waar hij de BUK heen moet brengen, 'zodat die zich bij jullie konvooi kan aansluiten', krijgt hij het antwoord: 'Voorbij het Motel, bij de Hornostajevskaja-straat.'

Beeld Thijs Balder / De Volkskrant

Het is druk op de rotonde. Veel mensen moeten het gevaarte, dat toen nog half onder zeildoeken verborgen zat, hebben gezien. Opvallend is dat die locatie op een steenworp afstand ligt van de basis van het Vostok-bataljon van Aleksandr Chodakovski. De rebellencommandant erkende vorig jaar dat de rebellen een BUK hadden, al hadden ze die volgens hem niet gebruikt. Later ontkende hij dat hij dat ooit heeft gezegd. Toch is het de vraag hoe het zijn strijders kan zijn ontgaan dat er een opvallend gevaarte als een BUK-lanceerinstallatie op een paar honderd meter van de Vostok-basis stond. Daar komt bij dat Petrovski in een van de onderschepte telefoongesprekken zegt dat de BUK mee zal gaan met een paar tanks van het Vostok-bataljon. En uiteindelijk, weten we uit beelden en onderschepte gesprekken, zette het konvooi koers naar Saoer Mogila, een oorlogsmonument op een strategische heuvel ten zuiden van Snizjne die door zijn Vostok-strijders werd verdedigd.

We besluiten Chodakovski zelf te vragen wat hij van de BUK weet. De rebellencommandant is tegenwoordig hoofd van de veiligheidsraad van de door de rebellen uitgeroepen Volksrepubliek Donetsk en zetelt in een statig kantoor dat op het Leninplein uitkijkt. Hij klaagt uitgebreid dat de Oekraïners het in Minsk gesloten bestand schenden, maar laat merken niet gediend te zijn van vragen over de MH17 en de BUK. Het wordt een onaangenaam gesprek, waarmee we geen meter verder komen.

donetsk | 17 juli 2014. De Volvo-oplegger zet koers naar Saoer Mogila

TOREZ

Via Zoegres, waar de oplegger met de BUK-lanceerder in de ochtend van de 17de juli werd gesignaleerd, rijden we naar Torez, een stad die genoemd is naar de Franse communistenleider Maurice Thorez. We zijn op zoek naar de plaats waar de BUK-installatie op de dag van de ramp met de MH17 werd gefotografeerd. Het blijkt makkelijk te vinden: net als je het centrum binnenrijdt, op de hoek van de Gagarinboulevard en de '50 jaar USSR'-straat, tegenover een benzinestation. De man achter de kassa bevestigt dat de BUK inderdaad langs is gekomen, maar zelf heeft hij het gevaarte niet gezien. Wel zijn collega's die toen dienst hadden. Als we morgen terugkomen, zullen ze het zelf kunnen bevestigen. De volgende dag staat er iemand anders achter de kassa. Heeft hij de BUK gezien? 'Ja', begint hij, maar als zijn collega's binnenlopen, verandert hij zijn verhaal. Nee, van een BUK weet hij niets. Wel dat er op de dag van de ramp met de MH17 Oekraïense gevechtsvliegtuigen in de lucht waren. Die zouden het toestel hebben neergeschoten.

De 53-jarige verpleegster Galina, die bij een busstation staat te wachten, herinnert zich de dag van de ramp nog goed. 'Het was een enorme explosie', zegt ze. Gevechtsvliegtuigen heeft ze niet gezien. Sinds de ramp met de MH17 is het alleen maar erger geworden in de stad. 'Vroeger was alles makkelijk en konden we prima met elkaar opschieten. Nu gaat het heel slecht: er is geen werk, de jeugd trekt weg en je moet nu zelfs oppassen wat je zegt.'

Beeld Thijs Balder / De Volkskrant
torez | 17 juli 2014. De BUK-installatie op de hoek van de Gagarinboulevard en de '50jaar USSR'-straat op de dag van de ramp.

Torez is ook de plaats vanwaar de foto is gemaakt waarop de rookpluim te zien is die de BUK-raket zou hebben achtergelaten. De foto is waarschijnlijk genomen vanuit het '3de mikrorajon', een verzameling grauwe woontorens aan de noordkant van de stad. Een man vertelt dat hij de rookpluim met eigen ogen heeft gezien. 'Ik was net buiten, toen ik een gebulder en een enorme explosie hoorden. Je zag het vliegtuig in de lucht in stukken uiteen vallen. We waren eerst bang dat het onze kant op zou komen. Ik ben ervan overtuigd dat het toestel vanaf de grond met een raket is neergehaald. Je kon de rookpluim zien: een witte streep tussen de lichte wolken.'

De man wil onder geen beding met zijn naam in de krant. 'Dan ben je je leven hier niet zeker. Dan weet je niet wat er met je gaat gebeuren. Ze nemen je mee naar een bos en dan verdwijn je voorgoed. Geen haan die ernaar kraait', zegt hij. Ook zijn buurman heeft alles gezien. 'Hij stond toevallig op het dak. Ook hij heeft de rookpluim gezien.' Hij is ervan overtuigd dat veel meer mensen het hebben gezien. 'Na de explosie hingen er overal mensen uit de ramen. Eén riep dat er parachutisten naar beneden kwamen, maar dat waren waarschijnlijk brokstukken van het toestel. Ook zij hebben de rookpluim van de raket gezien, maar zij zullen het nooit zeggen. Iedereen is veel te bang.'

Foto waarop de rookpluim te zien is die de BUK-raket zou hebben achtergelaten.

SNIZJNE

De volgende halte is Snizjne. Als we die plaats uit rijden, op weg naar het zuiden, herkennen we de weg. Dit is de Gagarinstraat, waarover je de BUK-lanceerder ziet rijden in een videofilmpje dat daags na de ramp op YouTube werd gezet. Opvallend is dat het gevaarte in die beelden op eigen kracht de heuvel op rijdt, in de richting van het dorp Pervomajskoje. Kennelijk had de oplegger de BUK-lanceerder kort daarvoor gelost, een teken dat de BUK dicht bij de plaats van bestemming was. Voor het lanceren van de raketten moet de BUK op de grond staan. Mogelijk was het de bedoeling dat de mobiele lanceerinstallatie zich ergens in het veld zou opstellen, niet ver van Pervomajskoje en het oorlogsmonument Saoer Mogila.

Dat is precies de locatie die Petrovski alias 'Brompot' noemt in een van de onderschepte telefoongesprekken. Waarschijnlijk was het de bedoeling dat de BUK Saoer Mogila zou verdedigen. De heuvel met het Sovjet-oorlogsmonument was destijds in handen van de rebellen en werd bijna dagelijks bestookt door Oekraïense gevechtsvliegtuigen.

Beeld Thijs Balder / De Volkskrant
snizjne | 17 juli 2014. Videobeeld dat daags na de ramp op YouTube werd gezet. De BUK-lanceerder op weg naar de lanceerplaats.

Het aan puin geschoten oorlogsmonument is nu een bedevaartsoord geworden voor de aanhangers van de door de rebellen uitgeroepen Volksrepubliek Donetsk. Een groep jongeren legt bloemen bij de graven van rebellen die bij de gevechten zijn omgekomen, en boven de brokstukken van de verwoeste gedenkzuil wappert een rebellenvlag met de tekst: 'Het leger der orthodoxen'. Als je boven op de heuvel staat, begrijp je hoe belangrijk Saoer Mogila was voor de rebellen (zie filmpje hieronder). Vanaf de heuvel kun je mijlenver kijken, maar het belangrijkste is dat de rebellen vanaf Saoer Mogila de strook naar de Russische grens konden bestrijken. Het lijkt erop dat de passagiers van vlucht MH17 van de strijd om Saoer Mogila het slachtoffer zijn geworden.

Tekst loopt door onder het filmpje.

Op de terugweg van het monument passeren we een controlepost waarboven een vlag met Christus de Verlosser wappert. Een van de rebellen, een vrijwilliger uit Rusland, vertelt dat hij en zijn kameraden tijdens de strijd om Saoer Mogila elke nacht voedsel en munitie afleverden voor de verdedigers. Een BUK-installatie heeft hij nooit gezien, maar hij is er zeker van dat de rebellen nooit hadden kunnen standhouden tegen de Oekraïners 'als de Russen niet hadden meegedaan'. 'Die mijnwerkers kunnen niet vechten, ze kunnen alleen maar drinken', zegt hij neerbuigend.

Net onder Pervomajskoje ligt Pervomajski, een dorpje van acht straten. Een vrouw van een jaar of 40 vertelt dat ze op de 17de juli in de middag met haar moeder aardappels aan het rooien was in haar moestuintje. De twee werden opgeschrikt door een luide knal - 'het was zo hard dat mijn moeder achterover viel' - waarna ze een raket zag vliegen. Ze wijst naar het westen, over de weg van Snizjne naar Saoer Mogila. Kort daarop hoorde ze een enorme explosie, maar het vliegtuig heeft ze niet gezien. Ook kan ze niet zeggen waar de raket precies vandaan kwam. Zijn er misschien mensen die het met hun mobieltje hebben gefilmd? 'O nee', zegt ze, 'als iemand dat had opgenomen, zou hij een kogel door zijn kop krijgen.'

Even verderop staat een blonde vrouw met een overbuurvrouw te praten. Ja, ze kan zich die dag goed herinneren, zegt ze. Ze was in haar moestuintje bezig toen ze een enorme knal hoorde. Verder heeft ze niets gezien, zegt ze met een lachje. Als we haar vragen waarom ze lacht, geeft ze toe dat ze een raket heeft gezien. 'Maar die werd afgeschoten vanaf Saoer Mogila, door de Oekraïners, daar ben ik zeker van.' Dat het toestel door een Oekraïense BUK-raket werd neergehaald was ook de conclusie die Russische experts onlangs trokken in een rapport over de ramp met de MH17. Maar volgens hen werd die afgevuurd vanuit Zarosjtsjenskoje, ongeveer 20 kilometer westelijker. Dat kan niet kloppen met haar waarneming.

Hetzelfde geldt voor het relaas van een met een wodkafles gewapende magere man, die ons de weg wijst naar het gehucht Tsjervony Zjovten (Rode Oktober), aan westkant van de weg tussen Snizjne en Saoer Mogila. Bij de plaatselijke bevolking staat het dorpje, niet meer dan één straat, bekend als 'Beregis', oftewel Opgepast, want vroeger liep je hier kans door struikrovers te worden overvallen. Ook onze magere metgezel was op 17 juli vorig jaar op het land aan het werk, toen hij de explosie hoorde. In de lucht zag hij 'een witte streep die de raket had nagelaten'. Ook hij zegt er zeker van te zijn dat de raket vanuit Oekraïens gebied werd afgevuurd, vanachter Saoer Mogila. Maar het belangrijkste vindt hij dat wij de groeten doen aan Kees Thijssen uit Waalwijk, die hij ooit bij een damtoernooi is tegengekomen.

Tegenover een Reutersverslaggever vertelden enkele inwoners van het dorp dat ze een raket hadden zien overkomen. Het gevaarte zigzagde nog wat in de lucht, hetgeen erop duidt dat de raket vlakbij moet zijn afgeschoten. Maar als we de Rode Oktoberstraat aflopen, blijkt niemand iets gezien of gemerkt te hebben. Eén man zegt zelfs de enorme explosie van het toestel niet te hebben gehoord. Een Moskoviet in een glimmend trainingspak, wiens moeder in het dorp woont, wuift alle berichten over een BUK-raket weg. Allemaal onzin. Later komen we erachter dat hij zelf de man was die Reuters over de zigzaggende raket had verteld, al herriep hij die uitspraken weer tegenover de Russische tv. Kennelijk vond hij het beter dat gedraai tegenover ons te verzwijgen.

Tekst loopt door onder het filmpje.

Filmopname van oplegger met BUK-lanceerder in Loehansk

LOEHANSK

De oplegger met de BUK-lanceerder werd daags na het neerschieten van MH17 gefilmd in Loehansk (zie filmpje onderaan de tekst), terwijl die op weg was naar de Russische grens. Het oostelijke rebellenbolwerk is de laatste plaats die we aandoen op de route van de BUK. Opvallend is dat op de film duidelijk is te zien dat één van de vier raketten op de BUK ontbreekt. De Russische autoriteiten gebruikten de opnamen aanvankelijk als bewijs dat de Oekraïners de MH17 met een BUK-raket hadden neergehaald - de videobeelden zouden in het Oekraïense Krasnoarmejsk zijn gemaakt. Maar dat bleek niet juist: de exacte locatie is het kruispunt tussen de Netsjoeja-Levytskogo-straat en de Tjornomorskaja-straat in een buitenwijk van Loehansk.

In het rebellenbolwerk hangt een oorlogssfeer, hoewel er al lang niet meer wordt gevochten. In het stadhuis wordt op een aanplakbiljet gewaarschuwd voor verslaggeefster Jelena Kostjoetsjenko van de Russische oppositiekrant Novaja Gazeta, die zich bij de rebellen gehaat heeft gemaakt met artikelen over de Russische rol in de strijd. De inwoners worden opgeroepen meteen de autoriteiten te bellen als ze door die 'rat' en 'landverraadster' worden benaderd. Langs de weg hangen enorme aanplakborden met teksten als 'We vergeten niet, we vergeven niet!' en 'We laten de vijand niet toe op onze grond; de fascist zal worden vernietigd!' Maar niet alleen de fascisten blijven weg, 's avonds is het doodstil; geen ziel waagt zich in het donker op straat. Maar, belooft een reusachtig affiche: 'De oorlog is tijdelijk, liefde en schoonheid zijn eeuwig!'

Beeld Thijs Balder / De Volkskrant

Vanuit Loehansk zette de BUK via Krasnodon waarschijnlijk weer koers naar de grensovergang bij Severny. Om ongeveer acht uur in de ochtend, de dag na de ramp met de MH17, onderschepte de Oekraïense inlichtingendienst een gesprek tussen twee rebellen. 'We hebben godverdomme geen idee waar dat ding gebleven is!', zegt de een opgewonden. Zijn gesprekspartner stelt hem gerust: 'Het voertuig is in Rusland.'

Aanwijzingen uit het onderzoek

Deze reconstructie is gemaakt in samenwerking met Gert-Jan Dennekamp van Nieuwsuur. Ze is deels gebaseerd op opnamen van onderschepte telefoongesprekken tussen rebellen onderling of rebellen en hun contacten bij de Russische militaire inlichtingendienst. De gesprekken werden afgeluisterd door de Oekraïense veiligheidsdienst SBOe en daags na de ramp met de MH17 gepubliceerd. Het internationale rechercheteam dat de ramp onderzoekt heeft de opnamen bestudeerd en zegt geen reden te hebben om aan de authenticiteit te twijfelen.

Daarnaast is gebruikgemaakt van opnamen van de BUK-installatie die door het onderzoeksteam Bellingcat zijn verzameld en van de plaatsaanduiding die Bellingcat aan de opnamen wist te verbinden. Aan de hand van een beschadiging op de zijkant van de BUK-installatie konden de onderzoekers van Bellingcat vaststellen dat de lanceerinstallatie uit Rusland afkomstig was. Op foto's die in de weken voor de ramp in Rusland op sociale media zijn opgedoken is volgens hen dezelfde BUK-installatie te zien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden