De brug zat los, de trein reed door

Met 140 kilometer per uur denderden de treinen over de spoorbrug bij Eefde over het Twentekanaal. Totdat bij toeval werd ontdekt dat de brug nauwelijks verankerd was. Spoormonteurs zijn niet verrast door het incident: zij zien de kwaliteit van het onderhoud al jaren verslechteren. 'Je moet er niet aan denken dat een passagierstrein op volle snelheid met brug en al te water was geraakt.'

Het ging haar eigenlijk niet aan, schreef een medewerker van bouw- en infra-adviesbureau Apcon december 2011 aan spooraannemer VolkerRail en spoorbeheerder ProRail. Maar het moest haar van het hart wat medewerkers van Apcon, die voor een andere opdracht voor ProRail toevallig in de buurt waren, aantroffen bij de spoorbrug bij Eefde. De brug over het Twentekanaal, op het traject tussen Zutphen en Deventer, was niet goed verankerd aan de fundering. 'Het lijkt mij een situatie die qua veilige berijdbaarheid niet wenselijk is.'


De situatie baarde Apcon terecht zorgen, zegt een spoormonteur desgevraagd. Monteurs van VolkerRail, in het gebied rondom de brug verantwoordelijk voor het spooronderhoud, waren in geen velden of wegen te bekennen. De werkzaamheden aan de brug waren gestaakt voordat de klus was geklaard. Ondertussen denderden de passagierstreinen met snelheden tot 140 kilometer per uur over de brug. 'Je moet er niet aan denken dat een passagierstrein op volle snelheid met brug en al te water was geraakt', zegt de monteur, die niet met zijn naam in de krant wil.


VolkerRail zelf leek niet direct doordrongen van de ernst van de situatie. De spooraannemer stuurde wel monteurs naar de Eefsche Brug, maar deze bleken niet in staat het euvel te verhelpen. De alarmbellen gingen pas af toen ProRail op 14 december 2011 zelf een inspecteur naar de spoorbrug bij Eefde stuurde.


De inspecteur van ProRail constateerde dat de vaste oplegging van de brug aan de kant van Deventer inderdaad nauwelijks verankerd was, zo blijkt uit documenten van de spoorbeheerder. De ondergrond was gedeeltelijk gesloopt en de brug was niet zijwaarts geborgd. Op volle snelheid veroorzaken treinen forse zijwaartse krachten op de brug bij Eefde.


De inspecteur van ProRail greep onmiddellijk in. Hij pakte zijn mobiele telefoon en legde machinisten op de Eefsche Brug een maximumsnelheid op van 30 kilometer per uur. ProRail liet een storingsploeg aanrukken die is gespecialiseerd in de reparatie van spoorbruggen. ProRail en VolkerRail spraken af de brug voorlopig wekelijks te inspecteren.


Voor ProRail was de kous daarmee nog niet af. De spoorbeheerder eiste dat VolkerRail een intern onderzoek instelde naar de gang van zaken rond de Eefsche Brug. De vragen die de spoorbeheerder aan VolkerRail stelde, zijn veelzeggend. 'Wie heeft monteurs opdracht gegeven de Eefsche Brug te verlaten voordat het werk was voltooid? Hoezo is de klus later niet alsnog afgemaakt? Waarom is hier geen melding van gemaakt bij ProRail?'


De Volkskrant beschikt niet over de uitkomsten van het interne onderzoek. Wel bevestigt een woordvoerder van ProRail dat de spoorbeheerder begin dit jaar VolkerRail een boete van 115 duizend euro heeft opgelegd als straf voor het incident bij de Eefsche Brug. De spoorbeheerder legt enkele keren per jaar een veiligheidsgerelateerde boete op, zegt de woordvoerder. 'De hoogte van deze boete is uitzonderlijk.'


***


Spoormonteurs - die verder niets met de Eefsche Brug van doen hebben - zijn niet verbaasd als ze van het incident horen. Ze maken zich zorgen over de kwaliteit van het spooronderhoud, dat ze de laatste jaren onder druk van bezuinigingen bij de spooraannemers zien verslechteren.


Geen monteur durft met zijn naam in de krant. Bij de grote spooraannemersbedrijven, zoals VolkerRail, StruktonRail en Bam Rail, is de laatste jaren veelvuldig gereorganiseerd. 'Een paar jaar geleden hadden de grote spooraannemers samen nog 3.500 monteurs in dienst', zegt vakbondsbestuurder Egon Groen van FNV Bondgenoten. 'De afgelopen drie jaar zijn er al zevenhonderd arbeidsplaatsen wegbezuinigd.' Monteurs willen met het oog op eventuele nieuwe reorganisaties niet als lastpak te boek staan. 'In het spoorwezen is het slecht voor je gezondheid om het eigen nest te bevuilen', zegt een monteur.


Ervaren monteurs zeggen steeds vaker met collega's zonder relevante technische achtergrond langs het spoor te moeten werken. Van werkloze metselaars tot bijklussende kroegbazen en gesjeesde studenten. Door de crisis zijn de goedkope, doch onervaren, arbeidskrachten ruimschoots voorhanden. Eén ding hebben ze gemeen, zeggen de monteurs: ze weten weinig tot niets van spooronderhoud.


'Aannemers kiezen voor deze lieden omdat ze lekker goedkoop zijn', zegt een elektromonteur. Na het behalen van een eenvoudig veiligheidsdiploma worden ze langs het spoor gekoppeld aan ervaren monteurs. De kneepjes van het vak leren ze wel in de praktijk, heet dat op papier. 'Maar als iemand geen technische achtergrond heeft, is er geen beginnen aan', zegt een monteur. 'Laatst moest ik een bovenleiding aansluiten met iemand die ik eerst de wet van Ohm moest uitleggen.'


Het is slechts een van de vele voorbeelden die de monteurs noemen. Maar zelfs schijnbaar eenvoudige klusjes vergen langs het spoor enige scholing. 'Ik liet een bouwvakker zonder spoorervaring laatst een paar moeren vastdraaien', zegt een monteur. De bouwvakker deed wat hem gezegd was. Hij draaide de moeren zo stevig mogelijk vast.


De monteur zag het tafereel met lede ogen aan. De druk van treinen op het spoor is groot, bouten waarop moeren te strak zijn aangedraaid breken gemakkelijk. Tegelijkertijd trillen moeren die niet vast genoeg zijn aangedraaid los. Spoormonteurs zetten rails en wissels daarom vast met zogenaamde momentsleutels. Het is de enige manier om moeren precies goed af te stellen. De monteur die het voorbeeld noemt, zucht even. 'Die bouwvakker had nog nooit van een momentsleutel gehoord.'


***


ProRail prikkelt spooraannemers zo efficiënt mogelijk te werken. De spoorbeheerder heeft zelf geen onderhoudsploegen in dienst, al het werk wordt uitbesteed aan aannemers. De onderhoudsaannemers konden tot 2007 iedere opdracht van de spoorbeheerder apart factureren. ProRail vond de kosten van dit systeem te hoog. De spoorbeheerder besloot daarom het 7.000 kilometer lange Nederlandse spoornetwerk te verdelen in 23 onderhoudsgebieden.


De nieuwe onderhoudsgebieden worden trapsgewijs voor een periode van vijf jaar aanbesteed. ProRail heeft tot nu toe acht van de 23 onderhoudsgebieden aanbesteed. De winnaars van de aanbestedingen krijgen een vaste vergoeding voor het spooronderhoud in hun gebied.


De aanbesteding van de onderhoudsgebieden heeft tot een prijsdaling van enkele tientallen procenten geleid voor het spooronderhoud, zegt secretaris Charles Verheyen van de Vakgroep Railinfra van koepelorganisatie Bouwend Nederland. Verheyen: 'Hierbij moet wel rekening worden gehouden dat het om anders ingerichte onderhoudscontracten gaat.'


Prijs is bij de aanbesteding van onderhoudscontracten te veel de boventoon gaan voeren, erkent ook ProRail. ProRail is de enige noemenswaardige aanbieder van spooronderhoud in Nederland. De concurrentie tussen de spooraannemers is groot. Spooraannemers die niet meedoen aan de prijzenslag, komen zonder werk te zitten. Met elkaar afspreken om niet onder de kostprijs te bieden, wordt verhinderd door mededingingsregels.


De aannemers die een onderhoudscontract in de wacht slepen, hebben vervolgens geen andere keuze dan zo veel mogelijk kosten uit de eigen organisatie te snijden. Ervaren vaste krachten worden zo veel mogelijk vervangen door goedkopere flexwerkers. In onderhoudsgebieden met aflopende contracten wordt nauwelijks nog preventief onderhoud gepleegd, zeggen monteurs. Het zijn niet alleen de werknemers die klagen.


Kort voor het incident bij de Eefsche Brug hoorde een parlementaire onderzoekscommissie Richard Rijper, de vorig jaar afgezwaaide directeur van VolkerRail. Rijper zei dat het vroeger gebruik was om versleten stukken spoor volledig te vernieuwen. 'Nu houden we het spoor in Nederland binnen de nauwe bandbreedte van de minimumspecificatie', aldus Rijper.


Alleen als een stuk rails echt niet meer aan de veiligheidseisen voldoet, wordt deze nog vervangen. Niet zelden recyclen aannemers gebruikte stukken spoor die elders niet meer nodig zijn.


Monteurs zeggen dat aannemers aan het einde van hun onderhoudsconcessie sowieso niets meer aan preventief onderhoud doen. Eventuele storingen door achterstallig onderhoud zijn toch voor hun opvolgers.


Het spoor ligt er nu nog relatief goed bij, aldus Rijper tegen de parlementaire commissie. De gevolgen van het gebrekkige onderhoud worden 'pas over een jaar of tien' echt zichtbaar. Rijper tegen de Kamercommissie: 'Het spoor verwordt tot een broek met veel verstelde lappen. (...) Ergens zal dat een keer gaan knellen.'


***


'Het is een kwestie van tijd totdat een trein ontspoort vanwege het gebrekkige spooronderhoud.' Die sombere voorspelling doet een spoormonteur die veel van wissels weet. Hij vergelijkt het spooronderhoud voor en na de invoering van de aanbestede onderhoudsgebieden. 'Wissels moeten regelmatig uit elkaar worden gehaald zodat je alle onderdelen kan nalopen', zegt de monteur.


Volgens de voorschriften moeten bouten en moeren, zodra deze de eerste haarscheurtjes vertonen, worden vervangen. 'Nu krijg je bij ondeugdelijke bouten regelmatig te horen dat je ze maar gewoon opnieuw moet invetten en weer vastzetten.' De monteur vindt het een geraffineerde truc om ProRail om de tuin te leiden. 'Van de buitenkant kunnen inspecteurs niet zien of de bouten nog goed zijn.'


De kans op ongelukken door het gebruik van oude bouten is relatief klein, beaamt de monteur. Zodra de bouten in een wissel het begeven, wordt de wissel automatisch buiten dienst gesteld. Treinen krijgen een rood sein. Ze mogen de wissel pas weer gebruiken als deze is gerepareerd. 'Maar wat als', kaatst de monteur terug, 'de bouten het begeven op het moment dat een trein vlak voor of op de wissel rijdt?'


De monteur kent voorbeelden van wissels waarbij de tongen - de beweegbare stukken rails in de wissel - door een gebroken bout ieder een andere kant op wezen. 'Als dit gebeurt vlak voordat een trein over de wissel rijdt, dan loopt deze zeker uit de rails.'


***


ProRail laat in een reactie weten zich niet te herkennen in het beeld dat het Nederlandse spoor slecht onderhouden zou worden. De spoorbeheerder zegt werkzaamheden van onderhoudsaannemers te controleren en het spoor regelmatig te inspecteren. Zodra ProRail onregelmatigheden constateert, onderneemt de spoorbeheerder actie.


'Als het klopt dat monteurs gevaarlijke situaties waarnemen zonder dit te melden', zegt ProRail-woordvoerder Michiel Haighton, 'is dit een zorgelijke situatie.' De spoorbeheerder wil monteurs gaan stimuleren om eventuele onwenselijke situaties, al dan niet anoniem, te melden.


ProRail erkent dat spooraannemers in de onderlinge concurrentie tegen steeds lagere tarieven intekenen op onderhoudscontracten. De spoorbeheerder zegt een trendbreuk te willen forceren, omdat prijs niet de boventoon mag voeren. Haighton: 'Om die reden hebben wij vorige maand een aanbesteding ingetrokken omdat de inschrijvingen zowel qua prijs als beloofde kwaliteit niet realistisch waren.'


Bam Rail, StruktonRail en VolkerRail zeggen in een gezamenlijke reactie altijd te werken met goed gekwalificeerd personeel. De aannemers betreuren het dat anonieme monteurs het tegendeel beweren. Daarnaast onderstrepen de aannemers dat ze de onderhoudscontracten met ProRail van A tot Z nakomen.


VolkerRail erkent 'een rommelige situatie' te hebben achtergelaten bij de Eefsche Brug, maar het bedrijf ontkent dat de situatie onveilig is geweest. De woordvoerder van VolkerRail wil niet reageren op de boete die ProRail het bedrijf heeft opgelegd. Het onderhoud aan de Eefsche Brug valt niet onder een zogenoemd PrestatieGericht Onderhoudscontract.


Voor dit verhaal sprak de Volkskrant met twee ervaren monteurs, werkzaam bij verschillende spooraannemers. Egon Groen van FNV Bondgenoten zegt dat de klachten van de monteurs breed worden gedragen onder spoormonteurs. Daarnaast beschikt de Volkskrant over interne documenten van ProRail.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.