Analyse

De broers Kouachi waren in het vizier en toch ging het mis

Het ging mis bij de inlichtingendiensten, vindt zelfs premier Valls. Waarom verloren ze een half jaar geleden de drie moordenaars uit het vizier?

Op sociale media circuleert dit portret dat van Coulibaly zou zijn. Beeld afp

Achteraf bekeken kon je de terreurdaden van de broers Kouachi en Amedy Coulibaly zien aankomen. Saïd Kouachi, de oudste, trok in 2011 naar Jemen om er training te krijgen van Al Qaida. Chérif, de jongste, werd in 2005 gearresteerd toen hij naar Irak wilde reizen om er te vechten. Coulibaly werd in 2013 veroordeeld omdat hij een terrorist uit de gevangenis wilde helpen ontsnappen.

De Franse veiligheidsdiensten waren van dat alles op de hoogte. Sterker nog, de broers Kouachi werden tussen 2009 en 2014 regelmatig geschaduwd, hun telefoon- en internetverkeer afgetapt. Maar omdat de broers niets verdachts deden, werd de observatie afgelopen zomer stopgezet. Achteraf bekeken was dat een foute inschatting. Maar achteraf is het natuurlijk makkelijk praten.

Het is de onvermijdelijke vraag na elke aanslag: waar is het fout gegaan? Wie heeft er gefaald? Had men dit kunnen voorkomen? En vooral, hoe kunnen we verhinderen dat dit in de toekomst opnieuw gebeurt?

Afgelopen dagen woedde in Frankrijk al een heftig debat over deze vragen. Rechtse politici ijverden voor uitzonderingswetten, die de veiligheidsdiensten meer macht en middelen geven. Een soort Patriot Act, zoals in de VS na de aanslagen van 11 september, of zelfs een Schrikbewind, zoals in de anarchistische nadagen van de Franse Revolutie. Maar volgens terreurexperts zou dat het slechtste zijn wat Frankrijk kan doen.

Fouten

Dat er fouten zijn gemaakt, is duidelijk. Zelfs premier Manuel Valls gaf vrijdag toe dat de Franse inlichtingendiensten steken hadden laten vallen. 'Er hebben zich lacunes voorgedaan', zei hij. 'Als er zeventien doden vallen, dan kan dat niet anders.'

Volgens terreurexperts is het te vroeg om te zeggen wat er precies is fout gegaan, en wat er dus moet veranderen. 'Ik vergelijk het met een vliegtuigcrash', zegt François Heisbourg, de Franse voorzitter van het Britse International Institute for Strategic Studies. 'Als er een vliegtuig neerstort, weten we dat er iets vreselijk verkeerd is gegaan. Een onderzoek moet dan uitwijzen wat er precies is gebeurd. Op dit moment hebben we daar nog geen zicht op.'

Het onderzoek zal zich toespitsen op de vraag waarom de veiligheidsdiensten de broers Kouachi, die de aanslag op Charlie Hebdo pleegden, en Amedy Coulibaly, die een politieagente doodde en een bloedbad aanrichtte in een joodse winkel, niet beter in de gaten hielden. Alle drie stonden ze bekend om hun jihadistische sympathieën, en de broers Kouachi stonden op de Amerikaanse zwarte lijst.

Democratie opofferen

Terreurexperts wijzen er meteen op dat de Franse inlichtingendienst onmogelijk iedereen in de gaten kan houden. 'Om één persoon 24 uur op 24 te observeren heb je 25 agenten nodig', zegt Jean-Charles Brisard, hoofd van het Centre d'Analyse du Terrorisme. 'Wetende dat er in Frankrijk drie- tot vijfduizend personen een risico vormen, is het duidelijk dat je keuzen moet maken. Het is onmogelijk om fouten volledig te vermijden.'

'Voor zover bekend vertoonden de broers tijdens hun observatieperiode een vlekkeloos gedrag', zegt Alain Rodier, onderzoeksdirecteur van het Centre Français de Recherche sur le Renseignement. 'Ze hadden werk, ze trouwden, ze hadden een huis. Het zou ook als pestgedrag van de politie gezien kunnen worden als die hen desondanks was blijven schaduwen. In een democratie ben je nu eenmaal aan regels gebonden.'

Vandaar dus de vraag van rechtse politici, om tijdelijk een beetje democratie op te offeren in ruil voor meer veiligheid. Ze vinden de maat vol, na drie uitglijders van de Franse veiligheidsdiensten in drie jaar. In 2012 schoot de in Pakistan getrainde Mohammed Merah in Zuid-Frankrijk drie soldaten en drie joodse kinderen en hun leraar dood. In mei 2014 doodde de Franse Syriëstrijder Mehdi Nemmouche vier mensen in het Joods Museum van Brussel. In beide gevallen waren de Franse veiligheidsdiensten gewaarschuwd, maar waren ze de mannen uit het oog verloren

Politiestaat

'Maar we hebben het afgelopen jaar ook vijf aanslagen verijdeld, en sinds 2001 zijn er dertien netwerken ontmanteld', zegt Brisard. 'Er zullen altijd mensen zijn die door de mazen van het net glippen. Tenzij we volledig van model veranderen en veel meer politie inzetten. Maar dat is niet wenselijk ,dan worden we een politiestaat.'

Na de aanslagen van Mohammed Merah werd de Franse antiterreurwet al grondig aangepast. De Franse politie en justitie kregen de bevoegdheid om paspoorten van potentiële Syriëstrijders in te trekken, om jihadistische websites van het net te halen, en om verdachten op lichtere gronden te arresteren. De 3.500 man sterke inlichtingendienst DGSI krijgt 10 procent extra personeel.

'Die nieuwe wet is stevig en evenwichtig', zegt Heisbourg. 'Laat ons nu eerst die wet uitvoeren voor we over weer nieuwe wetten beginnen. Politie en justitie zijn juist bezig om de nieuwe wet toe te passen. Het zou catastrofaal zijn om die nu al weer te veranderen. Dat zou het hele systeem destabiliseren.'

Natuurlijk moeten de fouten worden onderzocht en moeten er lessen worden getrokken. Maar volgens de terreurexperts gebeurt dat idealiter binnenskamers, tijdens een uitgebreide retour d'expériences, een debriefing. De operationele fouten die daarin aan het licht komen, kan men het best in alle discretie aanpakken. Kwestie van toekomstige terroristen niet op ideeën te brengen.

'Ik wil niet fatalistisch klinken, maar ook daarna is een aanslag niet uit te sluiten', zegt Rodier. 'Je kunt de hele moslimbevolking op de verdachtenlijst plaatsen, maar dan speel je in de kaart van de jihadisten. Die willen een breuk creëren tussen moslims en niet-moslims. Als je de democratie inperkt, dan hebben zij gewonnen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.