Column

'De Britten lijken zich liever te laten leiden door de heroïek van James Bond'

De verleiding om aan het succes van Skyfall een diepere politiek-culturele betekenis toe te kennen, is moeilijk te weerstaan, schrijft Paul Brill.

OPINIE - Paul Brill
Roger Moore als James Bond in Octopussy. Beeld anp
Roger Moore als James Bond in Octopussy.Beeld anp

Het moet zeer wel mogelijk zijn om een beknopte geschiedenis van de afgelopen vijftig jaar te schrijven aan de hand van alle James Bondfilms, te beginnen met Dr. No uit 1962. Vooral als je de films na een tijdje terugziet, valt op hoe vaak de tijdgeest erin doorklinkt, het meest in de ironie die de betere afleveringen kenmerkt.

Denk even aan Octopussy uit 1983, de op een na laatste Bondfilm met Roger Moore als 007. (ja, ik ken mijn klassieken.) Het verhaal speelt zich voor een groot deel af in India en er komt een amusante achtervolgingsscène met een soort gemotoriseerde riksja's in voor, waarbij vanuit het tweede voertuigje een groot mes naar Bond wordt geworpen. Onder zijn jas heeft hij evenwel een dik pak roepies, dat hij net heeft gewonnen in het casino, en dat vangt het mes op. Met een sardonische glimlach trekt Bond de stapel bankbiljetten onder zijn jas vandaan en zegt: 'Thank God for hard currency.'

Anno 2012 zou zo'n grap natuurlijk behoorlijk misstaan in een Bondfilm. India is inmiddels een economische mogendheid van formaat. De groei hapert de laatste tijd een beetje, maar vertoont nog altijd een curve waarbij bijna alle Europese leiders hun vingers zouden aflikken. Als er grappen moeten worden gemaakt over een weinig solide munt, komt de euro heel wat meer in aanmerking.

Louche derdewereldfiguren
In Skyfall, de nieuwste Bondfilm, is ook geen rol van betekenis weggelegd voor louche derdewereldfiguren. Er zijn scènes in Istanbul, Sjanghai en een verlaten eiland voor de Chinese kust, maar de grote schurk is een vroegere Britse topagent die een diepe wrok koestert jegens de vrouwelijke chef (M) van de geheime dienst. Hij wil de Britse overheid in het hart raken, wat aardig lukt met een grote aanslag op het hoofdkwartier van MI6 in Londen. Je zou kunnen zeggen: het Verenigd Koninkrijk wordt bedreigd door een home-grown terrorist.

Op de website van Al Jazeera kwam ik een intrigerend artikel over Skyfall tegen, geschreven door Patricia Vieira, hoogleraar Spaanse en Portugese taal en letterkunde aan de Georgetown University in Washington.

Ze wijst erop dat de nieuwe Bond een ongekend succes is. In Groot-Brittannië is de film de grootste bioscoopkraker van het jaar en in de Verenigde Staten, waar de film tien dagen later in première ging, is het commerciele succes nu al groter dan dat van alle vorige Bondfilms. En dit ondanks het feit dat de hightechsnufjes weinig voorstellen - de nieuwe, jeugdige Q moet niks hebben van exploderende ballpoints - en 007 met lede ogen moet toezien hoe het potentiële Bondmeisje binnen de kortste keren het loodje legt.

Vergane glorie
Daarentegen is de film geobsedeerd door ouderdom en vergane glorie. M - gespeeld door Judi Dench, met onverhuld gegroefd gelaat - wordt geplaagd door gewetenswroeging en moet zich schrap zetten om niet voortijdig met pensioen te worden gestuurd.

Bonds fysieke conditie is matig, hij drinkt te veel en zijn psychische gesteldheid laat ook te wensen over. Eigenlijk zou hij moeten worden afgekeurd voor zijn werk. Uiteindelijk kan Bond de vijand alleen de baas worden door het gevecht te verplaatsen naar vertrouwd terrein, te weten het Schotse landhuis waar hij opgroeide, en door zijn toevlucht te nemen tot ouderwetse wapens als jachtgeweren en gasflessen. Zelfs de oude Aston Martin komt weer van pas.

Vieira ontwaart er een metafoor in voor de eurocrisis en het gehavende zelfvertrouwen van het Westen, dat zijn overwicht op het wereldtoneel ziet afkalven. Bonds boodschap lijkt te zijn: alleen door het erfgoed te eerbiedigen en trouw te blijven aan beproefde waarden kunnen we de problemen overwinnen en weer een leidende rol gaan spelen in de wereld.

Hebben de scenarioschrijvers en de regisseur dit alles inderdaad doelbewust tot uitdrukking willen brengen? En slaat het gros van de bioscoopbezoekers inderdaad aan op de triomf van de restauratie? Je moet altijd oppassen voor hineininterpretieren, zeker bij grote filmprojecten, die vaak brokkelig tot stand komen. Maar de verleiding om aan het succes van Skyfall een diepere politiek-culturele betekenis toe te kennen, is moeilijk te weerstaan. Met name in het geval van Groot-Brittannië, waar de eurokritische krachten terrein winnen en een vertrek uit de Europese Unie een serieuze optie aan het worden is. Premier David Cameron weet bijna niet meer hoe hij een referendum over het EU-lidmaatschap, dat vrijwel zeker uitloopt op een neen tegen Brussel, kan vermijden. Al waarschuwt The Economist nog zo krachtig dat Groot-Brittannië een 'onbemiddelde outsider' dreigt te worden, de Britten lijken zich liever te laten leiden door de heroïek van James Bond, die in Skyfall op de vraag wat zijn hobby is, antwoordt: 'Herrijzenis.'

Paul Brill is columnist voor de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden