De Britten herdenken 'hun mooiste uur'

Zestig jaar geleden vond Battle of Britain-day plaats: het hoogtepunt in de luchtslag om Engeland. Spitfires en Hurricanes verdreven de Heinkels en Messerschmitts van boven Het Kanaal....

ZONDAG 15 september 1940 is een stralende nazomerdag. Engeland wacht al weken in angst op een mogelijke Duitse invasie. Premier Winston Churchill brengt om 11.00 uur een bezoek aan commandopost nummer 11 van de RAF in Uxbridge, ten westen van Londen. 'Het is vandaag zondag, mannen, net als in Waterloo. Is er nog iets te melden?' 'Op dit moment niets', antwoordt commandant Keith Park, een Nieuw-Zee lander. 'Sir', zegt een andere officier. 'U mag hier niet roken.' Churchill werpt zijn onafscheidelijke sigaar op de grond en trapt hem uit. De peuk zal worden opgeraapt, ingelijst en als mascotte dienen van deze post.

De premier heeft gevoel voor timing. Op het moment dat hij zijn inspectietocht wil beëindigen, gaat het alarm. Veertig Duitse vliegtuigen naderen de kust bij Newhaven. Het is het begin van de beslissende luchtslag in de Battle of Britain. Churchill zit op de eerste rij.

Dankzij radar en gekraakte code zijn de Britse jagers al in de lucht op het moment dat de Luftwaffe-piloten de Britse kust zien liggen. De Duitse luchtvloot wordt ingesloten. De Messerschmitts kunnen met hun betrekkelijk kleine brandstoftanks maar twintig minuten boven Engeland blijven. De logge bommenwerpers blijven achter en worden een prooi voor de Hurricanes en Spitfires van de Royal Air Force. Aan de strakblauwe hemel glinsteren de toestellen. Continu stijgen rookpluimpjes op. De Engelsen kijken op hun vrije zondag vanaf de grond naar een adembenemend schouwspel.

's Middags dringt de vijand met drie grote eskaders het Britse luchtruim binnen. Zelfs boven Londen zijn er luchtgevechten. Overal vallen bommen, ook op Buckingham Palace. De Britten weten de vliegtuigen te verjagen en zetten tot boven Het Kanaal de achtervolging voort.

's Avonds blijkt dat er, ondanks grote schade, een belangrijke en mogelijk beslissende overwinning is behaald. Dagbladen brengen speciale edities uit, nadat de RAF bekend heeft gemaakt dat 185 Duitse vliegtuigen zijn vernietigd.

In feite zijn er maar 58 vliegtuigen neergehaald, waarvan een boven op Victoria Station terecht is gekomen. Maar de Luftwaffe weet nu dat zij de RAF na een maand vechten niet heeft kunnen uitschakelen. De volgende dag trekt Hitler zijn conclusie. Nu de Duitsers niet de superioriteit in de lucht hebben veroverd, is een invasie van Groot-Brittannië onmogelijk. Het opperbevel van de Wehrmacht geeft die dag een geheim bevel uit: 'Legergroep B zal vanaf 17 september naar het oosten worden verplaatst.' Hoewel de terreurbombardementen nog maanden zullen doorgaan, is de invasie, operatie Seelöwe, afgewend. Hitler richt zich nu op operatie Barbarossa, de veldtocht in Rusland.

Wellicht heeft Hitler te lang gewacht. Als hij in juli, meteen na de val van Frankrijk, met de invasie was begonnen, had hij een goede kans gemaakt. De Britse kustverdediging was uitermate zwak en de Britse troepen hadden bij hun terugtocht uit Duinkerken veel zware wapens moeten achterlaten. De Führer had toen zijn generaals weliswaar toestemming gegeven voor het uitwerken van Seelöwe, maar maakte geen haast met het uitvoeren van het plan. Hij hoopte op een vredesregeling en beloofde de Britten zelfs plechtig dat ze hun imperium zouden mogen behouden.

Ook veel Britten waren aanvankelijk bereid vrede te sluiten met Hitler. Het establishment en de culturele elite waren bang voor hun hachje. In de dure Londense clubs klonk zwarte humor:

I was playing golf that day

That de Germans landed.

All our troops ran away.

And all our ships were stranded.

And the thought of England's shame

Very nearly spoiled my game.

Maar Churchill is compromisloos. Hij gokt op het trotse eilandgevoel van de grote massa. Hij zweept de bevolking op: 'We zullen vechten op de zeeën en oceanen, we zullen met groeiend zelfvertrouwen en toenemende kracht vechten in de lucht. We zullen ons eiland verdedigen, wat het ook mag kosten. We zullen vechten op onze stranden, we zullen vechten op onze landingsplaatsen, we zullen vechten in de velden en in de straten. We zullen ons nooit overgeven', zegt hij op 4 juni in het Lagerhuis.

Hij vraagt om bloed, zweet en tranen, maar romantiseert tegelijkertijd: 'Als Groot-Brittannië en zijn Gemenebest nog duizend jaar bestaan, zal men nog steeds zeggen: dit was hun mooiste uur.'

Op 15 juni 1940 schrijft hij in een brief aan de politieke leiders in de Gemenebestlanden: 'Hitler zal ons op dit eiland moeten kraken of de oorlog verliezen.' Drie dagen na de nederlaag van Frankrijk roept Churchill in het Lagerhuis opnieuw op tot vastberadenheid. 'The Battle of France is voorbij, the Battle of Britain gaat nu beginnen.'

De Britse landmacht is op dat moment nog geen partij voor de Duitsers en de beroemde navy zal de invasie ook niet kunnen voorkomen. Wel heeft Groot-Brittannië met de RAF al een aanzienlijke luchtmacht. Het Verdrag van München dat Chamberlain in 1938 met Hitler sloot, mag dan de oorlog niet hebben voorkomen, het heeft Groot-Brittannië wel de tijd gegeven in sneltreinvaart een luchtvloot op te bouwen rond twee excellente jagers: de robuuste Hurricane en de wendbare, snelle Spitfire.

Ook is op voortvarende wijze een grote groep piloten opgeleid: een bont gezelschap van deftige, van de universiteit weggehaalde kadetten met een officierstitel, vrijwillige reservisten, met een spoedcursus klaargestoomde onderofficieren en een groot aantal buitenlanders, onder wie Nieuw-Zeelanders, Canadezen, Polen, Belgen, vrije Fransen, Amerikanen, Tsjechen en een handvol Nederlanders. RAF-chef Sir Hugh 'Stuffy' Dowding heeft daarnaast nog een andere belangrijke maatregel genomen. Hij heeft de kust volgezet met de nieuw ontwikkelde radarapparatuur.

Niettemin lijkt de Luftwaffe onverslaanbaar. Zij heeft een enorme overmacht van 2669 toestellen, waaronder 1300 jagers. Op het moment dat de luchtslag op 12 augustus begint, hebben de Britten 770 jagers, die lang niet allemaal operationeel zijn. Rijksmaarschalk Hermann Göring zendt zijn piloten het bericht: 'In korte tijd zult u de Britse luchtmacht wegvagen.'

De eerste Duitse klap is hard. Een groot deel van de radarstations wordt vernietigd. De volgende dag keren de Duitsers zich tegen de militaire vliegvelden. Maar nu zijn de Britten paraat. Geen enkel vliegveld loopt onherstelbare schade op. Na een week concentreert de Luftwaffe zich op de commandocentra. Een paar dagen later veranderen de Duitsers opnieuw van tactiek. Op 24 augustus beginnen de bombardementen op de bevolkingscentra: eerst op Londen en daarna ook op andere steden. De bevolking moet murw worden gemaakt. Maar een dag later bombarderen de Britten Berlijn. Hitler roept wraakzuchtig: 'Ik zal hun steden met de grond gelijk maken.'

De Duitsers hebben in de Noordzeehavens inmiddels duizend landingsvaartuigen geconcentreerd ter voorbereiding op de invasie. De continue bombardementen lijken vruchten af te werpen. Begin september meent het Duitse opperbevel in de luchtslag aan de winnende hand te zijn: de RAF heeft volgens Duitse schattingen vijfhonderd vliegtuigen en vijfhonderd vliegers verloren.

Maar Hitler wacht opvallend geduldig met zijn invasie: 'Als de Britten zich afvragen of hij komt, dan kan ik ze geruststellen. Hij komt.' Maar in werkelijkheid twijfelt de Duitse dictator hevig. In gedachten is hij al met de Russische veldtocht bezig. Hitler houdt zijn generaals voor dat hij op 17 september een definitief besluit zal nemen over de invasie.

Vlak daarvoor moet de genadeslag aan de RAF worden uitgedeeld. De Duitse piloten verwachten op 15 september geen grote tegenstand meer. Maar ze vergissen zich. De Britse vliegtuigindustrie, die onder leiding staat van krantenmagnaat Lord Beaverbrook, heeft in adembenemend tempo nieuwe toestellen geproduceerd. Ook is een groot aantal nieuwe vliegers opgeleid. De RAF begint de beslissende slag op Battle of Britain-day met meer vliegtuigen en meer piloten dan er waren op de Adelaarsdag van 12 augustus.

De Britse vliegers winnen op 15 september de meeste luchtgevechten, wat voor de Duitsers een psychologische dreun is. De Luftwaffe gelooft niet meer van een tegenstander te kunnen winnen die volgens de berekeningen al uitgeschakeld was. 'Dit was niet alleen het meest briljante, maar ook het meest vruchtbare gevecht', concludeert Churchill. Op 17 september beseffen ook de Britten dat de invasie is uitgesteld. Ze onderscheppen een bericht met de mededeling dat de verdere concentratie van parachutisten en materieel op de Nederlandse luchthavens wordt stopgezet.

De Battle of Britain is de eerste geallieerde overwinning. De mannen die het bewerkstelligden met hun Hurricanes en Spitfires worden door Churchill geëerd met de onsterfelijke woorden: 'Never in the field of human conflict was so much owed by so many to so Few.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden