De bouwstenen van Nederland

Een Canon Ruimtelijke Ordening moet duidelijk maken hoe Nederland is opgebouwd. Van het Pieterpad tot de stankcirkel...

Als Nederland een maaksel is, wat zijn dan de belangrijkste bouwstenen? Belangrijk om te weten, vindt het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, want Nederland staat voor grote werken. De ontwerpers en bouwers van het land moeten zich daarbij bewust zijn van de geschiedenis.

Er komen zware tijden aan voor het bouwwerk Nederland. Er is de vrees voor stijging van de zeespiegel, als gevolg van de klimaatveranderingen. De economische concurrentie verscherpt en dus zal de Randstad zich moeten versterken, op het gebied van mobiliteit en communicatie, maar wellicht ook met de productie van duurzame energie. Verbouwen en vernieuwen dus. Daar staat een sterk geslonken overheidsbeurs tegenover. Wie staat voor miljardenbezuinigingen en het land toch wil verbeteren, zal slim moeten kiezen.

Een panel van 46 geleerden op het gebied van ruimtelijke ordening stelde een lijst samen van 120 ‘iconen’ van Nederlandse ruimtelijke ordening. Het is een ruimbemeten overzicht geworden. Vermelding van de Deltawerken en de Beemster zal niemand verbazen. Verrassend is een Hollands fenomeen als het woonerf: ‘Een type straat waarin lopen en spelen prioriteit heeft boven de verkeersfunctie.’

De eerste woonerven, met hun typerende drempels en kronkels in de weg, ontstonden eind jaren zestig in de woonwijk Emmerhout in Emmen. Zij maken kans op een vermelding in de Canon Ruimtelijke Ordening.

Ook het Pieterpad kreeg een plaats op de longlist. En dat sijpelt door in de publiekskeuze die hoort bij de totstandkoming van de canon. Wie wil, kan op internet aangeven welke grootheid een plek verdient in de canon.

Het bekende langeafstandswandelpad van het noorden naar het zuiden van Nederland, van Pieterburen naar de Sint-Pietersberg, heeft al bijna 9.000 stemmen verzameld en staat daarmee op nummer 1.

Het pad raakt kennelijk een gevoelige snaar bij de stemmers. Voor veel Nederlanders bepalen wandel- en fietspaden hoe zij het landschap beleven en mogelijk ook waarderen. Nu wordt er overal in Nederland gewerkt aan uitbreiding van het stelsel van langeafstandpaden.

Op de tweede plaats, met ruim 7.000 stemmen, staat de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Opvallend, omdat de forten met hun grasbedekking vaak moeilijk zichtbaar zijn in het landschap en lang werden verwaarloosd. De linie is de laatste tijd veel in het nieuws omdat veel van de forten een nieuwe functie krijgen, van museum tot bed and breakfast.

De recente invloed van de natuurbeweging op het Nederlandse landschap wordt duidelijk door de opname van veel ‘groene’ iconen. De Ecologische Hoofdstructuur heeft een plek gekregen, het netwerk van natuurgebieden in Nederland, waarvoor de aanzet werd gegeven in 1990. Ook Eiland Tiengemeten in het Haringvliet staat er bij, met 700 hectare het grootste natuurontwikkelingsproject van Nederland. Het gebied werd na eeuwen landbouw ‘teruggegeven’ aan de natuur.

Ook de Millingerwaard past in die categorie, een rivierengebied ten oosten van Nijmegen waar landbouwgrond plaats maakte voor ‘rivier- en natuurdynamiek’. Het is nu, als symbool van veranderend denken over watermanagement en natuur, een gebied met stuwwallen, rietmoerassen, rivierduinen, ooibossen en graslanden.

Met ruim 5.000 stemmen heeft ook de Woningwet al een hoge positie gekregen. De canon is dus niet alleen bestemd voor bouwwerken. De wet uit 1901 was begin vorige eeuw revolutionair omdat zij, in een tijd waarin liberale beginselen hoogtij vierden, overheidsinmenging mogelijk maakte op het gebied van de volkshuisvesting. Hoewel de wet primair bedoeld was ter verbetering van de volkshuisvesting legde de overheid hiermee ook voor het eerst bepalingen vast voor stedenbouw en ruimtelijke ontwikkeling.

De stankcirkel is een ander Nederlandse grootheid die volgens de samenstellers mogelijk eeuwige roem verdient. Overbemesting leidde in 1984 tot de invoering van de Interimwet Beperking Varkens- en Pluimveehouderijen. Tekenaars bedekten hele dorpen virtueel met zogenoemde stankcirkels rond varkens- en pluimveebedrijven waarbinnen geen woningen mogen worden gebouwd.

De selectielijst bevat meer van deze pareltjes, zoals het bestemmingsplan, de groeikern en de bouwvergunning. Daarmee wordt duidelijk dat ruimtelijke ordening niet alleen een kwestie is van bulldozers en bouwen, maar ook van geboden en verboden.

Daarnaast is er de invloed van personen, zoals Cornelis Lely, grondlegger van de Zuiderzeepolders en de Afsluitdijk. Een van de anderen is Sicco Mansholt, geestelijke vaders van het Europese landbouwbeleid, dat leidde tot schaalvergroting van boerenbedrijven en ruilverkaveling.

Ook is er een voorlopige plek gegeven aan de krakers, in het bijzonder aan kraakpand De Grote Karel in Nijmegen.

Krakers hebben volgens de samensteller ‘een belangrijke rol gespeeld in het oog krijgen voor problemen van langdurige leegstand en mogelijkheden voor hergebruik. Krakers hebben vaak een revitaliserende rol gespeeld, zeker als het oude bedrijfspanden of buurten betrof.’

Een vakjury beslist deze zomer welke 35 iconen van de ruimtelijke ordening een plek krijgen in de canon. Het overzicht is een initiatief van het ministerie VROM en het Nirov, vereniging voor ruimtelijk beleid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.