PROFIEL

De boodschap van Erik Scherder is verbluffend eenduidig: mensen, beweeg!

Studenten dragen hem op handen. Voor professor Erik Scherder komen ze om 5 uur 's ochtends hun bed uit. 'Mag ik erbij staan?', vraagt de hoogleraar neuropsychologie steevast als hij uitleg geeft over het brein in het tv-programma DWDD. Hij klimt er desnoods voor op tafel.

Erik Scherder (links) met zijn jeugdvriend Eric de Vries tijdens een tenniswedstrijd in 1984. Beeld .

Erik Scherder strekt beide armen uit naar zijn publiek. 'U moet wel reageren, dames en heren!', zegt hij streng. Als de reactie toch onder de maat blijft, zweept hij zijn gehoor verder op. Ongeacht of hij tegenover studenten in een volle collegezaal staat, in een bomvolle studio met lopende camera's of in een zaaltje ergens in het land, het resultaat is ernaar. In een mum van tijd zit iedereen rechtop 'ja' of 'nee' te brullen, al naar gelang de professor het wenst.

'Hij is bijna een cabaretier', zegt neurobioloog Dick Swaab, zijn promotor en inmiddels vooral zijn chauffeur. 'De timing van zijn grappen is echt professioneel. Ik heb ze al een paar keer voorbij horen komen, maar juist door die timing moet ik steeds weer verschrikkelijk lachen.' Jeugdvriend en docent Hogeschool Amsterdam Eric de Vries: 'Hij maakt de wetenschap toegankelijk voor veel mensen. Hij is absoluut niet veranderd. Vroeger op de tennisbaan bracht hij zijn tegenspelers tot grote razernij, maar altijd met een glimlach en hartelijk.'

Erik Scherder is een tengere man met een uitbundige baard. Een beetje een malle professor. In het tv-programma De Wereld Draait Door aarzelt hij niet overeind te springen of zelfs op tafel te staan om het publiek met soepel gemak van de frontale hersenkwab naar de kleine hersentjes te leiden. Zijn boodschap is verbluffend eenduidig: mensen, beweeg! Wie niet beweegt, wacht aftakeling en dementie.

Erik kan hier met goed fatsoen nooit meer met de lift, grappen ze in de wandelgangen van de Vrije Universiteit in Amsterdam. In het hoofdgebouw ligt een Scherderroute, voetstappen die rechtstreeks leiden naar het goed weggestopte trappenhuis. Het is een eerbetoon aan de neuropsycholoog en hoogleraar, die zich nog altijd oprecht en luidkeels verbaast over de bult mensen die zich overal verdringen voor liftdeuren en roltrappen.

Toegegeven, erkennen ze bij de VU, er gaan tegenwoordig meer mensen met de trap. Ook bezoekers klimmen, al dan niet zuchtend, achter de energieke en onvermoeibare professor omhoog. 'Gemak dient de mens? Vergeet het maar. Het lichamelijk inactieve leven is een sluipmoordenaar', schrijft die in zijn nieuwe boek Laat je hersenen niet zitten, dat volgende week verschijnt.

Scherder is in veel opzichten een buitenbeentje. Hij reist altijd per fiets en trein. Aan autorijden heeft hij een hekel en vanwege vliegangst belanden uitnodigingen van buitenlandse universiteiten in de prullenbak. Hij is een vrolijk en opgewekt mens, typeert zichzelf als de hoogleraar met de meest negatieve resultaten en is sterk sociaal bewogen. Zijn loopbaan is als een jongensdroom: van tennisleraar tot hoogleraar. 'Ik neem hem weleens als voorbeeld bij mijn leerlingen', zegt zijn jeugdvriend De Vries. 'Hij had een enorme drang om te studeren. Hij wilde verder en als hij even tijd had, zat hij met zijn neus in de boeken.'

DWDD

DWDD-University zendt het komende jaar een driedelige tv-serie uit over de werking van het brein. Neuropsycholoog Erik Scherder, vaste gast in DWDD, geeft de colleges. Hij wil de kijkers ontzag bijbrengen voor de werking van de hersenen en hij hoopt dat zij meer begrip krijgen voor de medemens. De colleges zijn al opgenomen en worden uitgezonden via npo1. Robbert Dijkgraaf en Alexander Klöpping gingen Scherder voor. Dijkgraaf gaf college over het ontstaan van het universum en onze planeet aarde. Klöpping sprak over de geschiedenis en toekomst van computer en technologie.

Erik Scherder, hoogleraar neuropsychologie, op het Amsterdamse Spui. Beeld An Sofie Kesteleyn

Ziekenhuisbed

Op maandagmorgen, in alle vroegte, sleept de professor eigenhandig met het meubilair om het bedompte en halfduistere recreatiezaaltje van het oude verpleeghuis in Amsterdam te herschikken in een collegezaal. De bovenlichten gaan aan. In de hoek staat een vergeten nepbruidstaart met de beeltenis van Alexander en Máxima erop. Buiten rammelen de vuilniswagens. Onder een projectiescherm staat een ziekenhuisbed. Tijdens het college zal daar een 30-jarige man uit Ghana plaatsnemen.

Scherder kiest met opzet voor dit lokaal, omdat het maar een paar gangen is verwijderd van de kamer van de patiënt. De dertig studenten van zijn klas dienen zich vroeg aan. Ze komen uit alle windstreken van de wereld en volgen aan de VU de masterstudie cognitieve neurologie. Ze hopen klinische neuropsychologen te worden en straks ziektes als dementie, herseninfarcten of Parkinson te kunnen behandelen.

Tegen het einde van het college schuifelt de patiënt aan de hand van Scherder naar het bed. Hij heeft pas een hersenbloeding gehad. Veel te jong. De vroegere fysiotherapeut verraadt zich in de houding van de professor als hij als een moederkloek om de patiënt heen cirkelt en niet benauwd is voor fysiek contact. Hij toont zijn studenten de lichamelijke gevolgen van de hersenbloeding in beweging en houding en behoedt de patiënt onderwijl voor vallen.

Scherder is de held van de hedendaagse student. In zowel Groningen als Amsterdam kozen ze hem meerdere keren als hun beste docent. In DWDD vertelden studenten dat ze zelfs om 5 uur 's ochtends voor hem uit bed zouden komen. In het zaaltje van het verpleegtehuis is het niet anders. Aires Ribeiro is een 31-jarige student uit São Paulo. Ook hij loopt weg met Scherder. 'Hij deelt zijn kennis met ons en hij geeft de indruk veel kennis te hebben. Hij is zeer charismatisch en hij bekommert zich om ons. We hebben een heleboel leraren, maar hij is de beste. Ik weet niet hoe we er na de examens over denken, maar nu is hij populair, bij ons allemaal.'

Scherders faam beperkt zich niet tot de universiteit. Steeds vaker wordt ook daarbuiten een beroep op hem gedaan te komen spreken. Hij aarzelt nooit. Hij is van huis uit een Amsterdamse jongen, de middelste van drie zonen. Ze vormen een hecht gezin, het is een beschermd milieu waarin hij opgroeit, vertelt Eric de Vries. De schoolvriendjes komen bij de Scherders in de Watergraafsmeer thuis spelen. De vader begeleidt de jongens naar de tennisbaan en zondag na de heilige mis spelen ze een partijtje voetbal op een veldje bij Betondorp. Iedereen mag meedoen. 'Weer of geen weer, er werd elke zondag gevoetbald', zegt De Vries.

De drie jongens zijn voorbestemd hun vader op te volgen in zijn agenturen in papier en plastic en ze doorlopen allemaal dezelfde opleidingen. De zakenwereld is niets voor Erik, hij wordt er niet gelukkig van. Hij is een verwoed tennisser en haalt de licenties voor tennisleraar om het uitgestippelde pad te kunnen verlaten. Hij krijgt les van een fysiotherapeut en dan is zijn belangstelling voor het menselijk lichaam voorgoed gewekt. Na flink soebatten krijgt hij toegang tot de studie fysiotherapie en zijn gang door de studies neemt een aanvang.

Het Fitte Brein

De publiekslezing Het Fitte Brein is een hit in Nederland. Voor onverwacht overvolle zalen spreken oud-schaatskampioen Ard Schenk, neurobioloog en auteur van Wij zijn ons brein Dick Swaab en neuropsycholoog Erik Scherder (VU Amsterdam) over het belang van bewegen en het effect ervan op het brein van jong en oud. De eerste serie van vijf bijeenkomsten werd gevolgd door een serie van nog eens zeven lezingen. De eerstvolgende is op zaterdag 11 oktober in Papendal in Arnhem en wordt georganiseerd door de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN). De publiekslezingen zijn gratis toegankelijk.

Valeriuskliniek

Hij ontmoet bij de opleiding zijn toekomstige vrouw Sylvia. Samen beginnen ze een praktijk en stichten ze een gezin. In de Valeriuskliniek behandelt hij neurologische en psychiatrische patiënten en die ervaring voert hem naar de studie klinische neuropsychologie, waarvoor hij eerst een colloquium doctum moet doen. Het is een druk bestaan met drie kleine kinderen. 's Ochtends vroeg op, overdag werken, 's avonds naar college.

Als hij in 1990 zijn studie met succes heeft afgerond, klopt hij aan bij Swaab. Of de arts en neurobioloog zijn promotor zou willen zijn, is zijn vraag. Hij is al bijna 40 jaar, maar door jarenlange oefening gewend geraakt aan het ritme van werken en studeren. Dat niet alleen, onderwerpen als pijnbestrijding en dementie fascineren hem in hoge mate. Er ligt nog een wereld te winnen, niets kan hem weerhouden. Zelf placht hij altijd te zeggen: the sky is the limit. Tot op de dag van vandaag.

'In veel opzichten is Scherder laat gerijpt', zegt Swaab. Hij is verrast door het verzoek. 'Hij was een rustige en bescheiden man met al een heel leven achter zich.' Voor de hand ligt de keuze voor Swaab niet. Scherder komt uit de fysiotherapie en neuropsychologie en zweert bij beweging om hersendefecten buiten de deur te houden. Swaab vindt sport vooral gevaarlijk, ingegeven door zijn ervaring als arts op de eerste hulp waar in het weekend ontelbaar veel sporters aankloppen met ernstig blessures, inclusief hersenletsel.

De beste sport is de denksport, zegt hij altijd. Hij stemt desondanks in, en ze raken bevriend.

'Dat moet je doen voor Erik', zegt de vrouw van Swaab als het idee ontstaat samen met Ard Schenk op tournee te gaan en lezingen te geven over het fitte brein. Swaab: 'Nu heeft ze er spijt van. We worden overal gevraagd. We hebben alle drie ons eigen verhaal. Schenk heeft ervaren hoe zijn leven en lijf veranderden na zijn sportcarrière. Hij werd dik en kreeg een herseninfarct en dat was voor hem een waarschuwing anders te leven. Ik vertel over de noodzaak van intellectuele stimulatie. Erik is onze uitsmijter met zijn verhaal over bewegen. De manier waarop hij dat presenteert, is fantastisch.'

Beeld .

Kroket uit de muur

Een paar maanden geleden reisden ze samen naar Groningen. Na afloop van de sessie kwamen ze op de weg naar het stations langs een Febo en Swaab moest wat eten, wilde hij niet omvallen. Hij trok een kroket uit de muur, ten overstaan van een man die aanwezig was geweest bij de lezing. Hoofdschuddend stond die naar het tweetal te kijken. 'Schenk had net zijn verhaal over gezonde voeding gehouden. Erik kan daar verschrikkelijk veel plezier om hebben.'

'Mag ik erbij gaan staan?', is Scherders klassieke vraag aan presentator Matthijs van Nieuwkerk als hij aanschuift in DWDD. Van Nieuwkerk wuift al met zijn hand, nog voordat de vraag is gesteld. Ze kennen hem, sinds hij de eerste keer op tafel klom om de motoriek te tonen van iemand die een herseninfarct had gehad. 'Er is geen verschil tussen Scherder voor en Scherder naast de camera', zegt Marco Versluis van DWDD. 'Wat ik bijzonder aan hem vind, is zijn tomeloze energie. Het lijkt wel of de man geen uitknop heeft. Hij leeft voor zijn vak en het overbrengen van zijn kennis. Afgelopen zomer gaf hij een mini-college over muziek en het brein op ons festival De Wereld Draait Buiten. De tent was tot de nok toe gevuld. Na afloop werd hij beloond met een ovationeel applaus en dat deed hem zichtbaar wat. Het is namelijk ook een bescheiden man.'

Bescheiden, maar wel met een enorme drive en bewonderenswaardige discipline, zegt De Vries. Ze tennissen niet meer samen, ook al zou hij graag een keer van hem winnen. 'Ik was technisch beter, maar ik kon nooit van hem winnen. Bij de clubkampioenschappen verloor ik altijd van hem. We speelden samen ook competitie en dan zag je hetzelfde gebeuren. Erik won altijd van mensen die qua vaardigheden en techniek een klasse beter waren.

'Hij speelde met zijn tegenstanders, maakte ze gek. Als een soort Björn Borg. Hij had een enorme vechtlust en wachtte tot de anderen fouten maakte. Die fouten maakte hij niet.'

Tijdlijn

1951
Op 1 december geboren in Amsterdam

1976
Begin loopbaan fysiotherapeut in Valeriuskliniek in Amsterdam

1984
Studie klinische neurologie VU Amsterdam

1990-1995
Promotieonderzoek naar zenuwstimulatie bij Alzheimer en het effect daarvan op geheugen en sociaal gedrag

2004
Hoogleraar bewegingswetenschappen Rijksuniversiteit Groningen

2007
Winnaar Docent van het Jaarprijs Rijksuniversiteit Groningen

2008
Professor neuropsychologie Vrije Universiteit Amsterdam

2012
Voor de tweede keer winnaar onderwijsprijs VU Amsterdam.

2013
Opent de internetcolleges van Universiteit van Nederland door beste hoogleraren van Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden