'De boerderij moet geen openluchtmuseum worden'

Duurzamer boeren met minder koeien. De zeven melkveehouders op Schiermonnikoog zijn ertoe bereid - in het belang van de eilandnatuur en hun eigen bedrijfsvoering.

Teun Talsma, melkveehouder op Schiermonnikoog. Samen met zijn zoons houdt hij zestig stuks melkvee op het Waddeneiland.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Zwaluwen scheren over het gras naast De Kooiplaats. 'Prachtig toch?', zegt Teun Talsma (80). Achttien koeien had zijn vader toen die zich hier in 1927 vestigde naast de eendenkooi. Nu lopen er zestig stuks melkvee op het grasland rond de boerderij onder de waddendijk.

In de jaren zestig nam Talsma de melkveehouderij over van zijn vader. Onlangs droeg hij het bedrijf zelf over aan zijn zoons Rutger en Floris. De spanten van de stal waarin nu de pinken staan, vond hij ooit op het strand. 'We hebben alles zelf opgebouwd.' De Kooiplaats is al jaren ook een vakantieboerderij. 'Zonder toeristen red je het niet.'

Ooit telde Schiermonnikoog 27 boeren. Nu zijn dat er nog zeven. Om hun bedrijf economisch gezond te houden, zouden de eilander melkveehouders moeten uitbreiden. Maar dat kan niet: de huidige praktijk is al onverenigbaar met de strenge milieunormen die gelden voor het eiland, dat grotendeels beschermd Natura 2000-gebied is. De koeien weiden in de Banckspolder. Maar de mestdampen, die door het gebruik van kunstmest veel stikstof bevatten, slaan neer aan de andere kant van het schrikdraad, tussen de weidebloemen in het Nationaal Park.

Daar lijdt de biodiversiteit onder, zegt beheerder Chris Braat van Natuurmonumenten. Grove grassen profiteren, terwijl andere soorten verdwijnen. 'Het karakteristieke open duinlandschap dreigt te verdwijnen. We plaggen en maaien wel, maar dat is dweilen met de kraan open.'

'Knelpunt'

Daarom moeten de boeren het stikstofgehalte in de bodem flink terugbrengen. 'Een enorm knelpunt', zegt directeur Jan Willem Erisman van het Louis Bolk Instituut, een kenniscentrum voor duurzame landbouw. 'Schiermonnikoog is Nederland in het klein. Krachtvoer en kunstmest wordt ingescheept, de melk vertrekt en de mest blijft achter.'

Het paradoxale, zegt Erisman, is dat banken en adviseurs boeren aanraden hun bedrijf vanwege de stikstofproblematiek te intensiveren. Zo kunnen maatregelen bekostigd worden, zoals een luchtwasser in de stal.

Technisch is dat inderdaad een oplossing, zegt Johan Hagen, melkveehouder met 150 koeien en voorzitter van Boerenbelang Schiermonnikoog. 'Maar op de groei verliezen we het uiteindelijk toch. Daar is het eiland simpelweg te klein voor.'

In opdracht van de provincie Friesland onderzocht het Louis Bolk Instituut daarom extensievere alternatieven. Biodiverser boeren, of zelfs helemaal biologisch, zonder gebruik van hulpmiddelen van buitenaf zoals krachtvoer, kunstmest en antibiotica.

De boeren staan er welwillend tegenover, zegt Hagen. 'We denken dat dit past bij Schiermonnikoog en misschien ook wel bij ons. We hebben hier altijd geboerd naast de natuur.'

Maar als ze zelfvoorzienend willen worden, zonder voer en kustmest van de wal, zal de veestapel aanzienlijk moeten inkrimpen. Nu lopen er 640 koeien op Schiermonnikoog, terwijl er op het eiland gras en snijmais is voor 330 dieren. De melkproductie zal fors teruglopen.

Toch kan het uit, berekende Jan Willem Erisman. De vijf kleinste van de zeven melkveehouders zouden er zelfs op vooruit gaan, voornamelijk dankzij de hoge relatief goede prijs voor biologische melk. 'Dit is een voorbeeld voor de toekomst van de landbouw in Nederland', zegt de onderzoeker. 'Alleen in gezamenlijkheid kunnen we af van het motto: meer, meer, meer.'

Harde afspraken

Eind dit jaar moeten er harde afspraken worden gemaakt met betrokkenen, zoals de provincie, natuur- en milieuorganisaties, FrieslandCampina en de Rabobank. Johan Hagen van Boerenbelang: 'Dit is de eerste stap. We vinden het de moeite waard om te zien hoe ver we kunnen komen.'

De oude Talsma heeft zo z'n bedenkingen. 'Maar ik wil de jongens niet in de weg lopen.' Maar zoon Rutger (47) moet het ook nog zien. 'Het moet blijken of we er een goede boterham mee kunnen verdienen. Toerisme is leuk, maar de boerderij moet geen openluchtmuseum worden.'

Natuurmonumenten juicht het initiatief in ieder geval toe, zegt Chris Braat. 'We hebben als natuurbeheerders en melkveehouders 25 jaar met de ruggen naar elkaar toe gestaan.' Waar mogelijk is de terreinbeheerder bereid de boeren tegemoet te komen. Nu al graast het jongvee in 400 hectare kwelder. 'Ik denk dat er nog best wat ruimte is.'

De Rabobank overweegt de betrokken boeren een overbruggingskrediet en groene leningen te verstrekken tegen een lagere rente. Maar, zegt een woordvoerster, puur economische drijfveren, zoals de hoge prijs voor biologische melk, is vaak niet afdoende motivatie voor een overstap naar biologisch boeren. 'Dit vraagt echt om een andere mindset.'

De boeren zitten niet op een lijn, erkent Johan Hagen. 'De een wil morgen beginnen met biologisch boeren, een ander wil liefst zoveel mogelijk melken. Maar: we moeten dit wel samen doen, ieder in z'n eigen tempo.'

Het is bovendien wel een mooi idee, de koeien alleen laten eten wat het eiland biedt. Maar in de wintermaanden bivakkeren er duizenden rot- en brandganzen in de polder. Die houden ook van het eiwitrijke gras. Zo lopen de boeren drie maaisneden mis en moeten ze kuilvoer van de wal halen.

'Daar moet echt een oplossing voor komen', zegt Hagen. Door de ruige kwelders te maaien, zouden die aantrekkelijker worden voor de vogels. Er valt met Natuurmonumenten over te praten, zegt Chris Braat. 'Het is ons heel wat waard het stikstofprobleem te verminderen.'

Wat lonkt is het perspectief: een eigen melkfabriekje voor biologische eilandzuivel. Melk en kaas van Schiermonnikoog? Een 'niche' en een 'sterk merk', denkt Jan Willem Erisman. Rutger Talsma ziet het ook wel zitten. 'Naar een mooi streekproduct is zeker vraag.'

'Een zuivelfabriek? 'Die hebben we al eens gehad', zucht zijn vader Teun. 'Toen-ie dichtging vond iedereen het jammer. Maar toen-ie nog in bedrijf was, dronk niemand de melk.' Johan Hagen houdt de moed erin. 'De tijden zijn veranderd, Teun.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden