De boekhouder van 16 miljoen

Betrouwbaar en plichtsgetrouw, zo zagen collega's bij het kunstfonds boekhouder Clemens K. Tot die er met 16 miljoen euro vandoor ging. Als kunstenaar Barbara Visser hoort van de megafraude, besluit ze een film te maken over K.

'Wie is Clemens K.?' Het is niet alleen de officier van justitie die zich dat afvraagt tijdens de rechtszaak tegen K., de man van 16 miljoen. Ook zijn voormalige collega's worstelen er nog steeds mee. Wie is het aardige, wat saaie hoofd financiën van het Fonds Beeldende Kunst Vormgeving en Bouwkunst in werkelijkheid? Wat bezielde hun boekhouder, die er al acht jaar werkte, die zij door en door vertrouwden? Plichtsgetrouw en correct, zo kwam hij over. Hij woont met zijn twee zoons, waar hij gek op is, in Amsterdam-Noord. Hij neemt een paar collega's in vertrouwen over zijn problemen als alleenstaande vader na een zware scheiding. Hij is niet onknap, vrouwelijke collega's vergelijken hem met de voetballer Jari Litmanen. Eentje noemt hem Ken, van Barbie. Rustig en vriendelijk zijn de steekwoorden.


Op 5 maart 2009 blijkt dat hij met 15.997.225 euro ervandoor is gegaan.


Als kunstenaar Barbara Visser op bezoek is bij het fonds en hoort over de enorme fraude, denkt ze: jammer van het geld, maar wat een ongelooflijk opwindend bericht. Wie zou er nu niet opeens helemaal willen verdwijnen, het dagelijks leven in een klap achter zich willen laten en met enorm veel geld richting noorderzon willen vertrekken? Zelf fantaseert ze er in ieder geval vaak genoeg over.


Bijna direct ontstaat het idee er iets mee doen. Nu, bijna drie jaar later, is er C.K. Het is Vissers eigen zoektocht geworden naar Clemens K., de blik van een kunstenaar op een boekhouder die fraudeur werd, deels documentaire, deels fictie. C.K. gaat over grenzen opzoeken, een waagstuk ondernemen, over identiteit, over de romantiek van de vlucht, maar ook over de ontgoocheling die daar op kan volgen. Visser is naar Thailand gegaan, waar Clemens K. zich waarschijnlijk schuilhoudt. Maar ze is ook in zijn hoofd gekropen, met behulp van de Engelse schrijfster en psycholoog Aifric Campbell. C.K. laat zich bekijken als een psychologisch kat- en muisspel.


'Wat mij fascineert is de vraag of dit gedrag al latent in iemand aanwezig is', zegt Visser, 'en het er opeens uitbreekt, of dat hij er langzamerhand in terecht kwam, doordat hij misschien in iemands macht terecht kwam. Misschien zit dit in iedereen, maar is de een sterker in zichzelf corrigeren dan de ander.'


K. (42) is tot aan zijn overhaaste vlucht naar het buitenland een gerespecteerde collega bij een van de grootste kunstfondsen van Nederland. Het Fonds Beeldende Kunst Vormgeving en Bouwkunst (BKVB, nu opgegaan in het Mondriaan Fonds) subsidieert projecten van kunstenaars. Honderden van hen hebben briefjes ontvangen van K. over steun van het fonds, hij moet er duizenden hebben ondertekend.


Ook Barbara Visser kent zijn handtekening, maar ze heeft hem nooit ontmoet. Het fonds kent ze wel. Ze heeft er subsidies van ontvangen, en de laatste jaren kwam ze er regelmatig als commissielid, om te oordelen over aanvragen van collega's. 'Ik voelde in die tijd al dat er iets raars aan de hand was. Er hangt daar een heel positieve sfeer, heel open. Maar de luiken waren dicht gegaan.


'Toen ze me vertelden wat er aan de hand was, was ik direct gefascineerd. Ik flapte eruit dat ik er een werk over wilde maken. Ik zat net op de fiets naar huis toen directeur Lex ter Braak mij belde en vroeg of ik even wilde terugkomen. Ik schrok, ik dacht dat hij kwaad was. Maar hij reageerde heel sportief. Hij begreep wel dat het een risico was mij toe te laten, maar als er uit deze voor hen afschuwelijke zaak ook nog iets moois zou voortkomen, zou dat fijn zijn, vond hij.'


Het is voor het eerst dat de collega's van K. in het openbaar vertellen over de schok die hij veroorzaakte. Ter Braak is nog steeds ontdaan over het feit dat degene die ze vertrouwden met zoveel meedogenloosheid te werk is gegaan. Een van de stafleden vertelt hoe walgelijk ze het vond om de afschriften te zien met daarop de honderden rijen van 50 duizend euro die in een paar dagen waren afgeboekt.


Het is een klassieke vraag die Visser stelt in C.K.: in hoeverre kunnen wij de ander kennen? Met hulp van de Ierse, in Londen wonende schrijfster Aifric Campbell, probeert ze K. te doorgronden. 'Ik was erg onder de indruk van haar debuut over de moord op de beroemde Amerikaanse linguïst Richard Montague. Toen ik dat had gelezen, heb ik haar benaderd om mijn voice-over te schrijven. Dat wilde ze doen, maar ze stelde voor om K. te laten spreken.'


Campbell studeerde psychologie en linguïstiek, en werkte vijftien jaar in de bankwereld. 'Volgens haar is K. een klassieke narcist. Ze heeft een heel dynamisch karakter van hem gemaakt. Hij is heel onbetrouwbaar. Hij is charmant, dan weer teleurgesteld en bitter, en daarna toont hij weer karakter. Maar hij is ook ijdel en hij heeft zelfmedelijden.' C.K. begint met beelden van Visser in de studio, die acteur Jacob Derwig, die de stem inspreekt van K., aanwijzingen geeft hoe hij hem moet 'spelen'. 'Zo wil ik de kijker duidelijk maken dat dit fictie is, dat die monologen niet echt van hem zijn.'


Maar het sterke van C.K. is dat de commentaren die 'K.' levert bij de speurtocht van Visser, overtuigend overkomen. Zou hij jaloers zijn geweest op kunstenaars? 'Duizenden keren heb ik mijn handtekening gezet, zodat zij konden doen wat ze wilden. Nee, dan ik. Denk je dat ik kon doen waar ik van droomde?'


Visser zelf lijkt zeer succesvol op het moment van K.'s 'virtuele ramkraak', zoals zij het noemt. Ze wint de ene prijs na de andere, waaronder de David Roëll Prijs voor haar oeuvre. 'Ik kreeg veel bevestiging, maar ondertussen zat ik er doorheen. Ik zat in de molen van lesgeven, subsidie aanvragen, een werk maken. Die loop van hoge verwachtingen, produceren, een tentoonstelling maken en daarna een oorverdovende stilte; ik werd er behoorlijk ongelukkig van.'


De David Roëll Prijs, 50 duizend euro groot, geeft haar de kans even pas op de plaats te maken. 'En toen diende zich dit onderwerp aan. Die gedachte: barst maar, ik blaas de boel op, ik ben weg, die kon ik me maar al te goed voorstellen op dat moment.' Krankzinnig toeval: de prijs, toegekend door het Prins Bernhard Cultuurfonds, wordt uitgekeerd op basis van een plan dat de kunstenaar moet indienen. De verantwoordelijke bij het Cultuurfonds vraagt Visser wanneer ze nu eens met een voorstel komt. Als ze hem vertelt dat ze een film wil maken over Clemens K. trekt hij wit weg: K. was een goede vriend van hem, ze zijn oud-collega's.


Maar er is ook een ander soort herkenning. Net als Clemens K. zoeken ook sommige kunstenaars het gevaar op, het extreme. 'Iedere kunstenaar wil grenzen overschrijden, je maakt iets waar niemand om heeft gevraagd, veel kunstenaars kunnen helemaal niet leven van hun werk. Maar sommige kunstenaars nemen ook extreme fysieke risico's.'


In de documentaire van Visser zijn het kunstenaars, generatiegenoten van K., die op hun manier het lot tarten. Erik Wesselo hangt aan een draaiende molenwiek, en hij is ook te zien op een galopperend paard. Achterstevoren. Jeroen Eisinga loopt geblinddoekt in kringen over een parkeerplaats, terwijl een Volkswagen Kever, zonder bestuurder, in cirkels in de omgekeerde richting rijdt. Ook een fragment van Eisinga's geruchtmakende nieuwe werk Springtime, waarin hij geheel door bijen wordt bedekt, is in C.K. te zien. 'Alle succesvolle kunstenaars en criminelen delen één opvallende eigenschap: arrogantie. Ze wanen zich onaantastbaar. Niemand kan ons iets maken.'


Maar begint C.K. met romantische beelden van wuivende palmen aan het Thaise strand, steeds duidelijker wordt hoe armzalig het bestaan van de voormalige boekhouder daar eigenlijk moet zijn. 'Wat moet je, als je veroordeeld bent tot het paradijs', verzucht 'K.' Vorige week bleek dat K. mogelijk wil terugkeren naar Nederland (zijn twee tienerzoons, zijn vriendin en een vrouw waarmee hij ook een zoontje heeft zijn met hem mee gevlucht) om in hoger beroep over zijn kant van het verhaal te vertellen. In een van 'zijn' monologen loopt hij erop vooruit: 'Het werd heel erg onaangenaam, we konden niet weg, andere mensen begonnen zich ermee te bemoeien en de baas te spelen. Dat waren geen jongens waar je nee tegen zegt.'


'Ik denk zelf dat Clemens een bijna blanco persoonlijkheid is, dat hij zo weinig van zichzelf heeft dat je van alles in hem kunt stoppen', zegt Visser. 'Maar dat is natuurlijk speculatie. Ik heb hem me helemaal toegeëigend, soms schrik ik ervan hoezeer hij mijn personage is geworden. Misschien wist hij wel precies wat hij wilde, misschien was hij dit van begin af aan wel van plan.'


Mogelijk dat K. tijdens het hoger beroep tegen zijn veroordeling tot vijf jaar gevangenisstraf het ware verhaal vertelt over zijn megafraude. Van de bijna 16 miljoen die K. verduisterde, is nog 3,8 miljoen euro zoek. Volgens zijn advocaat Geertjan van Oosten ging K. met de verkeerde mensen om, en bracht hij een trein op gang die hij niet meer kon stoppen. Van Oosten: 'Het verhaal dat hij mij vertelde is on-Nederlands. Er zou een film van gemaakt kunnen worden.'


C.K. van barbara visser. Coproductie van de familie en de VPRO, met steun van het mediafonds. Uitzending: donderdag 1 maart, 22.55 uur, ned 2.

Barbara Visser

Barbara Visser (Haarlem, 1966) studeerde aan de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam en de Jan van Eyck Academie in Maastricht. Tussen 1992 en nu exposeerde ze in zowel binnen- als buitenland. Visser maakt onder meer foto- en videowerken waarin ze de onzekere relatie tussen registratie en dramatisering onderzoekt. In 2000 won ze de Friedrich Vordemberge-Gildewart Preis, in 2007 de David Roëll Prijs van het Prins Bernhard Cultuur Fonds en in 2009 de prijs voor het beste boekontwerp 2008. Met het filmplan van C.K. won ze de IDFA Mediafonds Workshop 2010.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden