De boeddhisten van Europa

Het katharisme is een vorm van christelijk geloof die geweldloosheid en materiële eenvoud hoog in het vaandel heeft staan...

'Kijk daar, naar de overkant', zegt Yves Maris, terwijl hij vanaf zijn terras naar de besneeuwde bergtoppen aan de andere kant van het dal wijst. 'Natuurlijk wekt dat esthetisch genot bij me op. Maar ik weet ook dat er op iedere vierkante centimeter van die bergen een keiharde strijd plaatsvindt. Dat is de natuur. De schepping is een valstrik.'

De burgemeester van Roquefixade, een vlekje met 160 inwoners in het Pyreneeën-departement Ariège, kijkt of deze eerste les in het katharisme goed is overgekomen. Die godsdienstige richting mag dan voor het grote publiek in de Middeleeuwen zijn uitgestorven toen de laatste kathaar op de brandstapels van de Inquisitie het leven liet, Maris en een aantal geestverwanten geloven in een renaissance -het katharisme kan aan een oplossing van de wereldproblemen bijdragen. Op een sceptische vraag over het nut van een middeleeuws geloof reageert hij geprikkeld: 'Hoezo middeleeuws? Het katharisme is het oorspronkelijke christendom. De katholieke kerk heeft het verketterd om zijn eigen dogma's door te kunnen zetten. Natuurlijk is het niet de bedoeling het katharisme van de Middeleeuwen opnieuw tot leven te brengen.'

Het moderne katharisme is in zijn ogen eerder een spirituele dan een religieuze stroming. Van bovenaf opgelegde dogma's zijn er niet, kerkgebouwen evenmin, het gaat om de innerlijke tocht naar bewustwording. De 'boeddhisten van Europa', zoals de katharen wel werden genoemd, kunnen mensen inspireren tot 'het zich bevrijden van hun natuur, die gewelddadig is'. Wie leeft volgens de beginselen van geweldloosheid en materiële eenvoud kan tegenwicht bieden aan een wereld 'waarin oorlogen om olie worden gevoerd en waarin alle consumptiedaden gewelddadig zijn. Want aan de productie van ieder object is een grote hoeveelheid agressie voorafgegaan.' Het geweld tussen planten en dieren dat hij op de bergtoppen van de Pyreneeën signaleert, ziet Maris weerspiegeld in de maatschappij.

Toen hij in de jaren negentig nog eigenaar van een textielfabriek was, ondervond hij 'de agressie van banken, verzekeraars en werknemers. Iedereen wilde een zo groot mogelijk deel voor zichzelf en was daarover in constant gevecht met de anderen.' Nu, op 54-jarige leeftijd, heeft hij zich uit het maatschappelijke leven teruggetrokken, op zijn burgemeestersfunctie na. Hij woont in La bastida dels Catars, het bastion van de katharen, een kasteelachtig huis dat aan de rand van Roquefixade ligt, hoog tegen de berghelling. De inrichting is sober. 'Ik leef armoedig, want je kunt niet kathaar zijn en een fortuin bezitten, dat is niet geloofwaardig.' Hij hult zich in zwart. 'Dat is een manier om nee tegen de wereld te zeggen. Maar het is niet het zwart van de protestanten. Eerder dat van anarchisten.'

De verspreiding van het gedachtegoed van het katharisme is zijn levensdoel. Maris signaleert enkele hoopgevende ontwikkelingen. Zo verliest de tegenstander van weleer, de katholieke kerk, almaar aanhang. 'Hier in de streek sterft het katholieke geloof uit, de gemiddelde leeftijd van een priester is 70 jaar', constateert hij met genoegen.

Daarnaast vindt hij de grote belangstelling voor Dan Browns Da Vinci Code gunstig. Daarin komt een afwijkende lezing van het christendom aan de orde met een gelijkwaardiger rol voor de vrouw – iets wat de katharen destijds ook voor ogen stond. 'De populariteit van dat boek geeft aan dat er een vraag is', meent Maris. In het boek trouwt Jezus met Maria Magdalena en krijgen ze een kind. Na de kruisiging trekken moeder en kind zich terug in Zuid-Frankrijk. Zoekend naar die plek begeven toeristen zich naar het departement Aude, dat aan de Ariège grenst. Verder stelt Maris vast dat de belangstelling van toeristen voor de kathaarse kastelen toeneemt ('een tocht daarheen is natuurlijk geen neutrale bezigheid'), bestaat tegenwoordig een glossy tijdschrift dat op het katharisme als religie ingaat en discussiëren spiritueel geïnteresseerden op de website cathares.org .

Ten slotte verrast Maris met de mededeling dat er in zijn streek een dertigtal rozenkruisers van Nederlandse origine zijn neergestreken. Dat is 'een sekte', meent Maris, een opvatting die hij deelt met de Franse autoriteiten. De rozenkruisers mogen dan in Nederland zijn geaccepteerd, in Frankrijk staan ze op een zwarte lijst. Dat weerhoudt hen er niet van Ariège te vestigen.

en van hen is Marianne Wochenauer, een kleine, stevige Rotterdamse van in de vijftig. Zij loopt honderd meter het dal op een veldje haar hond te dresseren. Haar man blijkt jarig en nodigt ons aan tafel uit. Op de vraag wat de rozenkruisers met het katharisme hebben, blijft zij het antwoord schuldig. Ze legt uit dat ze in de Ariège is beland na een lange zoektocht. Twintig jaar lang verkocht ze schoonmaakmiddelen op allerlei markten in Nederland, intussen stelde ze zich de vraag naar de zin van het leven. Die zocht ze bij antroposofen en bij oosterse geloven; uiteindelijk is ze bij rozenkruisers en katharen uitgekomen. 'Dat voelt voor mij het beste. Waarom dat is, kan ik niet zo met woorden uitleggen, je moet het zelf met je hart ervaren.'

Dat blijkt toevalligerwijs ook haar werk: belangstellenden neemt ze mee op een spirituele tocht naar de grotten van de katharen. De bedoeling is in het heden iets te ervaren van wat de bons hommes, de 'goede mannen' oftewel de oudere wijzen onder de katharen, destijds ervoeren. Die mannen en vrouwen leefden als monniken jaren bij de grotten, een spirituele opleiding alvorens zij de maatschappij introkken om hun ascetische levensstijl voor te leven. De grotten stelden hen in staat 'naar zichzelf te luisteren', vertelt Wochenauer.

Op haar voorstel kruipen we de volgende ochtend een grot bij Ussat-les-Bains in, gehuld in oranje overalls en voorzien van een helm met een lampje erop. Deze grot, die destijds speciaal voor de opleiding van de katharen diende, staat voor het vrouwelijke principe, zo legt ze uit. 'Het is de basis voor het bewustzijn, het mannelijke. Dat hier zijn rust kan vinden.' Al snel moeten we door een waterplas tijgeren om in een volgende ruimte terecht te komen. 'Geniet maar van het water', roept Wochenauer. Omgeven door de 'zachte energie van Moeder Aarde' doen we even later onze lampjes uit en zitten we in het aardedonker. Geen licht, geen geluid, geen geur, alleen het geraas van je eigen gedachten in je hoofd. Na die korte retraite is de terugkeer in de buitenwereld – wat een licht, hoor die vogels en ruik die bloemen! – een overweldigende ervaring.

Voor een wat minder gevoelsmatige onderbouwing van het katharisme zet Wochenauer ons af bij het huis van de panfluitspeler Christian Koenig – een rozenkruiser met een grote, rood-gele katharenvlag aan zijn gevel. 'Ik voel me misschien nog wel iets meer kathaar dan rozenkruiser', stelt de 44-jarige Fransman, die verrassend genoeg tot de Haarlemse tak van de rozenkruisers behoort. Hij legt uit dat de band met Nederland dateert uit de jaren vijftig van de vorige eeuw. Een dorpsgenoot van hem, de onderwijzer Antoine Gadal, stelde via een leermeester in het bezit te zijn gekomen van de spirituele erfenis van de katharen. Die moest hij weer op een volgende generatie overdragen.

Gadal ontmoette twee Nederlandse rozenkruisers die hij, na uitvoerige discussie, als de rechtmatige erfgenamen van de kathaarse erfenis erkende. Om de overdracht van de documenten tussen de twee geloven te memoreren, is in de bergen een Frans-Nederlands monumentje opgericht. Gadal overleed in 1966, maar de band tussen de Nederlandse rozenkruisers en de Ariège is sindsdien gebleven.

'Maar we hebben het hier niet altijd even gemakkelijk, we worden in de gaten gehouden', zegt Koenig, refererend aan het etiket 'sekte' dat de Franse autoriteiten de rozenkruisers hebben opgeplakt. Nee, middeleeuwse toestanden doen zich niet voor, 'maar in Nederland is de vrijheid groter, hier we voorzichtig zijn'.

e toenemende belangstelling voor het katharisme meet hij af aan het stijgende aantal bezoekers aan het nabije katharenkasteel Montsegur, waar velen op afkomen om te mediteren. 'Dat was vroeger een curiositeit, nu komen er jaarlijks twee- à driehonderdduizend mensen.' Zijn verklaring is 'de spirituele crisis' die de wereld doormaakt: 'Mensen hebben geestelijke steun nodig', zegt hij. Zelf leidt ook hij mensen in de grotten rond en probeert hij als een kathaar te leven. 'Maar ik ben niet zo zuiver als zij waren.' Of er voor die ascetische levensstijl (niet roken, niet drinken, geen vlees eten) op den duur veel animo zal ontstaan, betwijfelt hij wel. 'In de grote steden gaat de spirituele dimensie eerder verloren dan hier, dicht bij de natuur.'

De niet-ingewijden in de Ariège reageren verbaasd op het bestaan van katharen in hun midden. 'Katharen? Nee hoor, die zijn er al sinds de Middeleeuwen niet meer', hoonlacht de bardame van het wegrestaurant Le Cathare in Mercus. Ook de serieuzere mevrouw van de esoterische boekhandel in Mirepoix meent dat katharen niet meer bestaan, 'want de overdracht van het geloof ging via handoplegging en dat was niet meer mogelijk nadat de laatste kathaar was verbrand'. Wel erkent zij dat er 'veel zingevingszoekers' naar de Ariège komen vanwege de 'bijzondere energie'.

Voor de gemiddelde bewoner van de regio bestaat het katharisme vooral uit de aantrekkingskracht die het op toeristen uitoefent. De departementsbesturen van de Aude en de Ariège schuiven de kathaarse erfenis naar voren in hun marketing, de middenstanders volgen. Yves Maris grijnslacht: 'Ik heb zelfs een kathaarse slager gezien, hoewel we vegetariër zijn. En ook een kathaarse begrafenisondernemer die aan crematies deed.'

Die economische uitwas van 'neo-katharisme' ziet hij liever vandaag dan morgen verdwijnen. Maar hoopt hij met zijn eigen enthousiasme niet ook op meer toeristen? 'Nou, mijn dorpsgenoten hebben een hekel aan toeristen, dus electoraal zou dat bepaald niet handig zijn', lacht hij. Hij wil de hogere waarheid van het katharisme uitdragen. Deze zomer hoopt hij daarover in debat te gaan met de katholieke kerk. 'Voor het eerst sinds de Middeleeuwen!' Een voorspelling: 'Dat ga ik zeker winnen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden