De blues van stoomschip Louis

'AAN NIETS, maar dan ook niets zal het u ontbreken', verzekert kapitein Schroeder zijn passagiers. Met 937 joodse passagiers aan boord verlaat stoomschip St....

Twee weken duurt de reis naar Cuba. Aldaar verwachten de joodse vluchtelingen een inreisvisum voor de Verenigde Staten te bemachtigen, hoewel het merendeel van hen slechts over een Cubaanse landingsvergunning beschikt. En dat papiertje is acht dagen voor het vertrek van de St. Louis per presidentiëel decreet ongeldig verklaard.

In het zicht van de haven moet de St. Louis, op bevel van de Cubaanse overheid, voor anker; het is de passagiers verboden het schip te verlaten. Na zes dagen tevergeefs onderhandelen, wijkt de St. Louis uit naar Miami. Maar de Verenigde Staten sluiten hun havens. Uiteindelijk koerst kapitein Schroeder terug naar Europa. De haven van Antwerpen zal voor vele opvarenden de toegangspoort tot de holocaust zijn.

De geschiedenis van de St. Louis is het uitgangspunt van de nieuwe Nederlandse opera St. Louis Blues, een co-produktie van theaterwerkplaats InDependance en het Gelderse orkest 'De Ereprijs'. Paul Binnerts schreef het libretto en regisseert, Chiel Meijering tekent voor de compositie.

'Met vijftig jaar bevrijding heeft deze opera niets te maken', stelt Paul Binnerts. 'De geschiedenis van deze groep joden, dobberend op zee, afgesloten van de wereld - een metafoor voor de onvatbare jodenvervolging - dient elk jaar te worden herdacht, of het nu 1993 of 1997 is.'

Binnerts gelooft niet dat zijn bewerking door wie dan ook als exploitatie van leed kan worden uitgelegd. 'Nooit over nagedacht zelfs. De holocaust is een onderdeel van het collectieve bewustzijn. Van de groep ben ik de enige die de Tweede Wereldoorlog meemaakte. Niettemin draagt iedereen die jaren met zich mee.'

Met St. Louis Blues maakt theatermaker en toneelschrijver Binnerts zijn debuut als librettist en opera-regisseur. 'Toneelschrijven is weglaten. Een libretto schrijven betekent: nog meer weglaten. Omdat de tekst gezongen moet worden, tracht je met zo min mogelijk woorden de kern van het verhaal te raken.'

Nadat Binnerts zijn libretto had afgerond, ging componist Chiel Meijering aan de slag. Meijering interpreteerde Binnerts' werk op zijn beurt, hetgeen resulteerde in een partituur vol verwijzingen en citaten. Flarden zijn te horen van salsa-muziek, nazi-liederen en van de blues. Orkest 'De Ereprijs', waarin elektrische gitaren, slagwerk en blazers een klassiek ensemble doorbreken, kan zich richten op een directe, zich als een machine voortstuwende, compositie.

Meijerings invulling bleek vaak anders dan librettist Binnerts in zijn hoofd had. 'Meijering is met mijn tekst in debat gegaan. In de derde akte bijvoorbeeld denkt een advocaat een deal te kunnen sluiten met de Cubanen. Ik gebruik dan eenmaal het woord geld. Meijering heeft dat opgepikt en uitgewerkt. Dat is een scène geworden waarin drie sopranen en enkele orkestleden, compleet met cheerleaders, uitpakken. Zo wordt de lichtzinnige aanpak van de Amerikaanse onderhandelaar geparodiëerd.'

In St. Louis Blues zijn meer momenten waarop de orkestleden handelingen verrichten. Het orkest zit daarom midden op het toneel, en ook de zeven zangers blijven de gehele voorstelling op het podium. Binnerts: 'St. Louis Blues is een vertelling door musici. Soms kruipen de zangers in een rol, maar zij blijven herkenbaar als hedendaagse personen.'

'Wat is het, dat ik toekijk en niets doe?', zingt een passagiere na een vechtpartij aan boord waarbij enkele vluchtelingen overboord trachten te springen. 'Is het lafheid. Of ben ik verlamd van angst? Heb ik de moed al opgegeven, of denk ik dat het ergste niet gebeuren zal?'

Rondom de St. Louis dobberen dan bootjes met wanhopige familieleden die Cuba wel hebben gehaald. Op de kade kijkt de toegestroomde menigte haar ogen uit.

Ronald Ockhuysen

St. Louis Blues door InDependance en 'De Ereprijs'. Compositie: Chiel Meijering. Libretto en regie: Paul Binnerts. Op 10, 11 en 12 maart in Schouwburg Arnhem.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.