De bloeitijd van de Duitse film, 1919-1933

In Hollywood scheen de zon; in de Duitse films van de jaren twintig heersten duisternis, schaduw en diepte. Licht und Schatten is een rijke bloemlezing uit die bloeitijd, schitterend gedrukt bovendien.

Hans Helmut Prinzler: Licht und Schatten - die grossen Stumm- und Tonbandfilme der Weimarer Republik.

Schirmer/ Mosel; 310 pagina's; € 68,-.


'Film vernietigt de fantasie. Hij verlamt haar, doet haar ineenschrompelen, perverteert haar. Omdat film de fantasie tot slechts één niveau terugbrengt: het optische.' De Duitse schrijver Thomas Mann kende in 1928 nog weinig twijfels. Niet eens in de schaduw van de literatuur kon film staan. In zijn inleiding bij het fotoboek Licht und Schatten, over de Duitse film in de periode van de Weimar-republiek (1919-1933), gebruikt Hans Helmut Prinzler, oud-directeur van de cinematheek in Berlijn, Manns citaat om aan te geven dat schrijvers het nieuwe medium met argusogen, en met enige jaloezie, bezagen. Film had als kunstvorm niet de status die het medium de decennia daarna beetje bij beetje zou verkrijgen.


Inmiddels weten we dat dat ten onrechte was. De jaren 1919-1933 vormden het nooit geëvenaarde hoogtepunt van de Duitse film. Zelfs een hoogtepunt in de mondiale filmgeschiedenis. Ernst Lubitsch, Josef von Sternberg, Fritz Lang, W.F. Murnau, Max Ophüls, G. W. Pabst, Robert Siodmak, Billy (toen nog Billie) Wilder, zij allen leerden het vak na de Eerste Wereldoorlog in de Duitse filmstudio's. Daar maakten ze hun eerste meesterwerken (Das Cabinett des Dr. Caligari, Der Blaue Engel, Metropolis, M). De Duitse overheid had in 1917 de Ufa-filmstudio in Berlijn opgericht, in een poging met propaganda de oorlog een gunstige wending te geven. In plaats daarvan zou de studio een sleutelrol gaan spelen in de cultureel bloeiende jaren na WOI. In 1919 werd het ongekende aantal van 470 speelfilms gemaakt in de diverse Duitse studio's (waaronder ook in Leipzig en München). Dat aantal zou nooit meer bereikt worden, maar in haar laatste jaar, 1933, produceerde de Weimar-republiek toch nog 114 films.


Thomas Mann zat er dus naast. Maar hij had in zoverre een punt dat met de films een cultuur kwam van foto's, illustraties, affiches en tijdschriften. Alle bedoeld om publiek voor de nieuwe en dure kunstvorm te genereren. Op de sets in de studio's waren veelal anonieme fotografen actief, die lang moesten wachten tot de sterren hun scène hadden voltooid en dan moesten hopen dat die sterren ook voor hen nog eenmaal hun pose wilden innemen.


Van hun resultaten zijn al eerder verzamelingen verschenen (door onder anderen de grootste filmfotoverzamelaar John Kobal), maar wat al die boeken ontbeerden, aldus Prinzler, is een goede drukkwaliteit, die recht doet aan het contrast op de originelen, de rijke schakeringen tussen licht en donker, licht en schaduw. 'Duitse filmfoto's uit de jaren twintig kenden donkerte en diepe, verre afgronden die op Amerikaanse foto's ondenkbaar waren. Daar regeerde het amusement, scheen altijd de zon. In Duitsland overheersten de schaduw en de schemering.'


Prinzler koos 335 foto's (van 72 films en een groot aantal filmsterren) uit de dertigduizend die bewaard zijn gebleven. Dat kleine aantal dwong tot rigide keuzen, maar maakte het mogelijk dat hij slaagde in zijn opzet: zo drukken dat het resultaat recht doet aan de originelen. En misschien zelfs meer dan dat. De haarscherpe foto's, prachtige close-ups, intrigerende totalen en inderdaad ongekend veel lichtschakeringen in dit monumentale boekwerk nodigen niet alleen uit tot kijken en nog eens kijken; zo afgedrukt krijgen ze soms dezelfde kracht als de film waarvoor ze reclame wilden maken - en als de beste kunstwerken: ze zuigen je voor even op.


MET DANK AAN LAMPRECHT

Bijna alle foto's in Licht und Schatten komen uit het archief van de Deutsche Kinemathek in Berlijn. Dat instituut werd opgericht in 1962, toen Berlijn de collectie van verzamelaar Gerhard Lamprecht overnam. Lamprecht (1897-1974) verzamelde - én archiveerde - al sinds zijn jeugd alles wat met film te maken had: films, apparatuur, scenario's, posters en foto's. De fotoverzameling van de Berlijnse cinematheek geldt nu als de grootste ter wereld voor wat betreft filmfoto's uit de Weimar-republiek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden