De blinde vlek van genot om Bosnië

Hoewel, het lijkt er natuurlijk wel een beetje op...

Elke dag kijken we naar Bosnië.

Maar zijn we daarom sadisten?

Welnee.

Op zijn minst zijn we dan toch voyeurs, die met een zekere wellust kijken naar die vechtende Bosniërs. Moslim-Bosniërs, Servische Bosniërs. We kijken ernaar, en zien mensen die niet zo zijn als wij. We begrijpen ze niet, want het zijn 'anderen', barbaren. En de ene barbaren zijn de slachtoffers van weer andere barbaren, die behalve 'anders' ook nog 'fout' zijn.

We kijken ernaar, begrijpen er niets van, en genieten.

Dat hadden we nou net nodig.

Hoezo?

Nou, eigenlijk 'zien' we daar, in die rare slachtpartij tussen die mensen die niet zijn zoals wijzelf, onze eigen vernietiging. Die wordt ons voorgespeeld en het doet geen pijn.

Heerlijk. Zoiets kan niet lang genoeg duren.

Maar dat geven we natuurlijk nooit toe, en nog het minste aan onszelf. We doen als farizeeërs.

'Dit alles zullen we voor onszelf loochenen door hun benarde situatie en het lijden dat hen wordt aangedaan moraliserend te benaderen. We zullen het onrecht en de ellende dat hen treft onophoudelijk aanklagen, we zullen uitdrukkelijk tegen de hele wereld zeggen dat dit kwaad er niet mag zijn, maar hoe meer we dit alleen maar zeggen, hoe minder dit kan verhinderen dat zo'n morele aanklacht ons tegelijk de kans biedt heimelijk van hun lijden te genieten, of exacter nog: hun lijden aan te wenden om van onszelf te genieten zonder ons daarbij als subject te verliezen. Door de geheime strategie van ons moraliserend medelijden kunnen wij hun ellende als de lijm gebruiken waarmee we onze gebarsten, gespleten identiteit voor gaaf en ongespleten houden. (. . .) In ons gemoraliseer kan dus altijd een pervers genieten schuilgaan: we identificeren ons met het slachtoffer, we kruipen in zijn blik en roepen oe en a, maar we blijven in dit gemoraliseer steken, we blijven ons aan die ellende vergapen, we hechten er onze kijklust aan vast, precies omdat dit de enige plaats is waar we het onszelf nog toestaan (genietend) te flirten met het niets.'

Wie het nu al niet meer volgt hoort er overigens niet bij. Zo moeilijk is het toch ook niet? Dit is gewoon Slavoj Zizek, voor De Gids samengevat door Marc de Kesel, en daarna nog weer een keer handzaam verkort, ingeleid en toegedekt voor deze rubriek.

Slavoj Zizek kennen we natuurlijk allemaal, sinds hij vanaf 1988 als 'een hype door intellectueel Europa' begon te waren. Voor de paar niet-intellectuelen onder de lezers van De Gids voegt Stefan Hertmans er desondanks aan toe wie Zizek is: 'Een man die zowel aan de filosofiefaculteiten van Parijs, New York als Leuven met grote aandacht wordt gelezen en gevolgd, een onophoudelijk als bezeten pratende vulkaan van woorden' (nou nou), 'een denkbeest' (getver) 'dat zich met een nooit geziene drift, wit en vitaliteit heeft gestort op een lacaniaanse analyse van onze cultuur, een sputterende en gesticulerende profeet.'

Een soort filosoof kortom, die de 'libidineuze structuur van betekenisgeving' blootlegt, en laat zien 'hoe achter de zelfrechtvaardigende houding van de gangbare rationalismen de economie van verlangen en betekenis woekert als een onbegrepen drift.'

De Gids doet een poging daar iets mee te doen. Maar dat leidt helaas tot een dosis taaie betekenisgeving en treurig kromgetrokken teksten over zaken als le réel, of de verschuivingen van symptome naar sinthome. Terwijl het uiteindelijk aan het slot alleen maar blijkt te gaan om 'de witte vlek' van het stiekeme genot dat achter al dat betekenisgeven schuilgaat.

Veel genot levert dat kortom niet op, en het laat de lezer ook nog eens achter met het knagende gevoel er ditmaal echt niet bij te horen - of nog erger: belazerd te worden met een hele zooi onverteerbaar geoudehoer waar niemand ook maar iets mee opschiet.

Maar dat durft toch niemand te zeggen. Niet van De Gids.

Omdat De Gids een literair tijdschrift heet te zijn, kan al dat gedoe rond dat denkbeest overigens moeiteloos worden overgeslagen.

Begin gerust op pagina 292 waar het weer leuk wordt, omdat daar een reeks Psalmen van Leo Vroman begint. Vroman aanbidt Het Systeem, en reeds in de eerste strofe van de eerste psalm betoont hij zich niet alleen een miljoen maal leuker, maar bovendien een duizendmaal wijzer mens dan Slavoj Zizek:

Systeem! Gij spitst geen oog of baard

en draagt geen slepend kleed;

hij die in U een man ontwaart

misvormt U naar zijn eigen aard

waar hij ook niets van weet.

Een mooie ronde cyclus, die bijna eindigt zoals hij begon:

Ik zwijg, ik zie U al verdwijnen

zonder een zweem van aangezicht:

geen huid glanst en geen ogen schijnen,

niet in mijn droom, niet in mijn brei en

niet in dit gedicht.

Maar daarna houdt De Gids ook alweer bijna op. Nog een stukje proza van Predrag Dojcinovic, en twee gedichten van Margreet Schouwenaar, en dat was het weer voor deze maand.

Hollands Maandblad bepleit in een redactioneel ten geleide een nieuw elitair elan voor literaire tijdschriften. Maar komt vervolgens met een reeks artikelen waarin de auteurs hun uiterste best doen zo eenvoudig mogelijk te schrijven. Willem Otterspeer legt uit waarom hij een biografie over (de filosoof) Bolland schrijft. Piet Gerbrandy heeft een nieuw supersimpel systeem bedacht om poëzie te klassificeren. Je hebt toegankelijke en ontoegankelijke gedichten, en die kunnen open zijn of gesloten.

Hollands Maandblad heeft één gedicht van Leo Vroman (vermoedelijk toegankelijk en gesloten) die ook ditmaal weer een antwoord lijkt te geven op de psycho-analytische raadselpraat van Zizek:

En zijn die krijgers nu al klaar met rotten?

Ook verder wordt Hollands Maandblad gevuld met een weinig losliggend gruis. Soms leuk. Soms minder. Gedichten van Taco Meeuwsen, proza van Max Niematz, wat columns, een essay van Jan J.B.Kuipers over miniatuurtjes. Niks om je over op te winden.

Michel Maas

De Gids, nr 4, april 1995. ¿ 15,90.

Hollands Maandblad, 1995-4. ¿ 9,25.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden