De blik van dame Dench

Ze staat bekend om haar rollen als ijzige matriarch, maar in het adoptiedrama Philomena schittert Judi Dench als een zachtaardige, door de katholieke kerk gebutste moeder.

Zo-even keek ze je nog aan als een vriendelijk omaatje. Toen verstilde er iets in het gezicht van de actrice. De wenkbrauwboogjes, eerst nog schalks, staan nu plots streng. Een minieme verandering slechts, maar daar is-ie: de vermaarde, priemende Dench-blik. Bekend van de toornachtige koningin Elizabeth I, haar met een Oscar bekroonde rol in Shakespeare in Love. Of die andere, eveneens ontstemde koningin Victoria, in Mrs. Brown (Oscarnominatie, 1997). Of van M, het hoofd van de Britse geheime dienst, die haar ondergeschikte James Bond koeltjes (in Golden-eye, 1995) de les leest: 'Je bent een seksistische, misogyne dinosaurus.'


IJzig kijken gaat haar goed af, erkent de 79-jarige dame Judith Olivia Dench. Eigenlijk hoeft ze er nauwelijks iets voor te doen. 'Minder is meer, dat was de eerste en belangrijkste theaterwet die ik me inprentte, toen ik als jong meisje vanuit de coulissen het werk van mijn collega's bestudeerde. Als ik op jou reageer, kan ik evenveel overbrengen door juist níét naar je te kijken.'


Wordt het makkelijker met de jaren, acteren? 'Nee', zegt ze, afgemeten. 'Moeilijker.' Korte stilte, weer die blik. 'Men verwacht meer van je. En je kunt de dialoog niet meer onthouden. Afschuwelijk, afschúwelijk.'


Voorafgaand aan de interviews in het hotel te Venetië werd het handjevol journalisten aan haar tafel nog gewaarschuwd: vraag niet of en wanneer Dench met pensioen gaat. Die vraag haat ze. Iemand stelt, omzichtig, dat haar generatiegenoot Michael Caine vindt dat acteurs, zolang die nog werk krijgen aangeboden, helemaal niet met pensioen mógen gaan. 'Juist ja', zegt Dench, nu beminnelijk. 'Acteren is wat mij overeind houdt. Het is de motor. En dat het niet altijd makkelijk gaat, maakt niet uit. Dat hoort erbij.'


De actrice speelt de hoofdrol in Philomena, een op feiten gebaseerd drama van de Britse regisseur Stephen Frears (Dangerous Liaisons, The Queen), dat afgelopen september op het filmfestival van Venetië de prijs voor beste scenario won. Een voor haar doen opvallend bedeesde rol, als een gelovige moeder (Philomena) die in gezelschap van een cynische journalist speurt naar haar zoon, vijftig jaar nadat ze die onder dwang van de kloosterleiding heeft afgestaan voor adoptie. 'Ze heeft iets naïefs over zich. Philomena zegt verschrikkelijk grappige dingen, onbedoeld: 'O, nooit geweten dat ik een clitoris heb' - ze is zo onschuldig. En dan de waardigheid waarmee ze haar lot draagt, bijna niet te bevatten.'


De Britse komiek Steve Coogan schreef het script, gebaseerd op het non-fictieverslag van oud-politicus en BBC-journalist Martin Sixsmith, die de echte Philomena op sleeptouw nam. In de jaren vijftig raakte de Ierse Philomena Lee op haar 18de ongewenst zwanger, waarna ze werd verstoten door familie en ondergebracht in een nonnenklooster, samen met lotgenoten. Daar werden de meisjes door de overste onder druk gezet hun kind af te staan; de schande moest worden uitgewist.


Om de zoveel tijd kwamen er bemiddelde Amerikanen op bezoek, die in ruil voor substantiële donaties aan de kerk een kind mochten uitzoeken. Philomena's zoontje werd haar op 3-jarige leeftijd afgenomen, zonder afscheid. Latere pogingen tot contact tussen moeder en kind werden tegengewerkt door de nonnen.


'Ik heb gehuild toen ik over de zaak las', zegt Coogan, die in de film ook de rol van journalist speelt. 'Het boek van Sixsmith gaat vooral over die zoekgeraakte zoon, maar wat maakte dat ik er een film in zag, was dat wonderlijke koppel: een cynische intellectueel, op zoektocht met die instinctief redenerende vrouw uit de arbeidersklasse. Philomena's geschiedenis is treurig, maar laat zich als film beter vertellen met wat humor. Hij wil haar redden, maar uiteindelijk redt zij hem. Haar hoop triomfeert over zijn cynisme.'


'Niks zo makkelijk als het maken van een deprimerende film', zegt Frears. Niks zo makkelijk ook, vervolgt de regisseur, als het regisseren van Dench. 'Wat moet ik Judi nou nog vertellen over acteren, of over de gevoelens van een vrouw? Ik hield gewoon mijn kop dicht en gaf haar de ruimte, dat is mijn aandeel. Je weet wat Helen Mirren altijd zegt?' Frears regisseerde Mirrens Oscarbekroonde rol in The Queen. 'Er zijn vier dingen die een regisseur moet kunnen zeggen: luider, zachter, sneller, langzamer. Perfect advies, voor mij.'


Dench maakte in 1957 haar professionele debuut, bij The Old Vic, het befaamde Londense theatergezelschap, als Ophelia in Hamlet. Een paar jaar later, toen ze auditie deed voor een eerste filmrol, voegde de regisseur van dienst haar toe dat alles aan haar gezicht 'verkeerd' was, voor film dan. Zo bleef Dench eerst actrice op de bühne, waar ze grote successen vierde als Shakespeare-vertolkster, onder meer in een bejubelde bewerking van Antonius and Cleopatra, tegenover Anthony Hopkins. Pas halverwege de jaren negentig brak ze internationaal door als filmactrice, dankzij een onorthodoxe castinggreep van de 007-franchise, waar men besloot dat spionnenbaas M nu eens door een vrouw moest worden gespeeld. Sindsdien werd Dench al zes maal genomineerd voor een Oscar, allemaal na haar 60ste.


De laatste Bond betrof haar finale optreden als M. Terecht, vindt ze. 'MI6 zou me op deze leeftijd toch ook wel ontslagen hebben, denk je niet? O, ik ga het missen hoor, reken maar. Zo'n film als Skyfall maakt dat jonge mensen denken dat ik een beetje cool ben, dat kan toch niet verkeerd zijn? Daar had ik het onlangs nog over met Maggie (haar 79-jarige collega Maggie Smith), die iets soortgelijks meemaakt vanwege haar rol in Harry Potter. Voorheen vroegen mensen ons handtekeningen voor hun opa of oma, nu voor hun kinderen.'


Steve Coogan las Dench meermaals zijn Philomena-script voor, thuis bij de actrice. Lezen kan ze al jaren niet meer, netvliesslijtage belemmert haar zicht. Voorheen sprak echtgenoot en acteur Michael Williams de rollen minutieus met haar door, maar hij overleed in 2001 aan longkanker. Voorafgaand aan de opnamen ontmoette Dench de echte Philomena, die geen wrok koestert jegens de nonnen of de kerk, hoe wreed die haar ook hebben behandeld. 'Zelf zou ik ze nooit hebben vergeven, die nonnen. Die kracht heb ik niet. Zij kan dat wel. Ik heb daar wel een nacht of wat van wakker gelegen. Wat maakt dat Philomena niet verbitterd raakt? Dat is waar deze film over gaat.'


De overzeese rechten van Philomena werden gekocht door de notoire studiobaas Harvey Weinstein, die de Amerikaanse markt vervolgens klaarstoomde voor het drama. Met succes: nadat hij de aanvankelijk weiger-achtige censuurcommissie middels een beroep wist te overtuigen dat die twee fucks geen kwaad konden, kreeg de film alsnog een kwalificatie voor alle leeftijden.


En als reactie op die ene recensent van The New York Post die de filmmakers van antikatholiek sentiment beschuldigde, liet Weinstein direct een paginagrote advertentie in The New York Times afdrukken, met daarin een aandoenlijke, persoonlijke brief van de echte Philomena, die de recensent schreef dat hij de film verkeerd had begrepen. Zo was er het benodigde rumoer, plus de (gratis) publiciteit - precies zoals Weinstein het graag ziet.


De film is een hit in Amerika. Volgende week zal Dench, naar verwachting, worden genomineerd voor een Oscar. Maar dat is allemaal nog ver weg in Venetië. 'Titanium', antwoordt de actrice op de geijkte vraag wat haar volgende project is. En nee, dat betreft geen nieuwe sciencefictionfilm. 'Mijn knieoperatie, over twee weken.'


Foute nonnen


De nonnenorde waar Philomena Lee als zwanger meisje werd ondergebracht, heeft inmiddels geprotesteerd tegen de film. Volgens de Sisters of the Sacred Hearts of Jesus and Mary, in County Tipperary, Ierland, worden de nonnen ten onrechte afgeschilderd als 'slechteriken'. Er zou volgens hen geen geld zijn verdiend aan adopties. Volgens de Britse pers betaalden adoptieouders, veelal rijke Amerikanen, het klooster hoge bedragen voor de kinderen, en werd dat geld geregistreerd als 'donaties'. (Foto: Alex Bailey. De echte Philomena naast actrice Judi Dench.)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden