reportage volksfeest in het Belgische Aat

De ‘blackface’ van Aat is omstreden, maar aan de Waalse wildeman verandert voorlopig weinig

De Sauvage tijdens de Ducasse in Aat, België. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Een zwartgeschminkte wildeman op het eeuwenoude volksfeest in het Belgische Aat zorgt voor beroering. Een actiegroep wil zelfs dat Unesco deze ‘blackface’ in de ban doet, maar in Aat beleeft men de Sauvage helemaal niet als racistisch. 

Voor een baby zijn er weinig redenen om niet in huilen uit te barsten wanneer je de blik van de ‘Sauvage’ op je gericht weet: Een diepzwart geschminkte man met woest uitgestoken tong, rollende ogen, een gouden ring door zijn neus, een verentooi op zijn hoofd, boeien om zijn polsen die ook nog eens gilt als een lam op de slachtbank. Probeer dan maar eens kalm te blijven.

Dat lukt de 11 maanden oude Célian dan ook niet. Zodra vader Jeffrey zijn zoon richting de wildeman op de praalwagen tilt, begint het jongetje te huilen. Dan krijgt hij een zwarte streep op zijn voorhoofd en roept zijn moeder lachend vanachter haar  smartphone sussende woordjes. De familie is euforisch.

‘Die streep is een soort zegening’, zegt Jeffrey met luide stem om de drumband te overstemmen. Hij is geboren en getogen in Aat – Ath zeggen de Walen - en ziet de act van de Sauvage als een van de hoogtepunten van de jaarlijkse ‘Ducasse’, de zomerse optocht waarbij al zeshonderd jaar op de derde zondag van augustus reuzenfiguren door de smalle straten van het middeleeuwse centrum worden gedragen. Jeffrey: ‘Dat mijn zoon door de Sauvage aan het huilen is gemaakt, net als ik toen ik klein was, geeft een fijn gevoel van traditie.’

Al 150 jaar maakt de wildeman onderdeel uit van de Ducasse-stoet. Schreeuwend op de boeg van een Toscaans vissersschip vol matrozen dat wordt voortgetrokken door vier Belgische paarden. Maar de vraag is hoe lang nog, nu Bruxelles Panthères zich tegen de ‘Waalse blackface’ hebben gekeerd. Bij werelderfgoedorganisatie Unesco beklaagden de antidiscriminatieactivisten zich begin deze maand in een petitie over het racisme en het negrofobe van het karakter van de Sauvage.

Unesco

Als de Sauvage niet verdwijnt, moet Unesco de Ducasse van de lijst van immaterieel erfgoed halen, zo eisen de Panters in de petitie. Die is mede ondertekend door het Nederlandse Kick Out Zwarte Piet, en andere buitenlandse organisaties die strijden tegen witte mensen die zich zwart schminken. 

Een tegenstander van Le Sauvage tijdens de optocht in ATH, België. Net als Zwarte piet is ook dit personage in België in opspraak. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

De emoties die de petitie van de Brusselse Panters heeft losgemaakt, komt voor Nederlanders bekend voor. Online zijn er de bedreigingen aan het adres van de opstellers. Op de Ducasse zelf, waar een demonstratie van de Panters om veiligheidsredenen is verboden, dragen veel bezoekers behalve de traditionele paars-wit-geel gekleurde carnavalskoordjes om de nek ook veel roetvegen op hun gezicht. En de slimmerik die bedacht zwarte T-shirts met de tekst ‘Je Suis Sauvage’ te bedrukken, heeft goede zaken gedaan. 

De wildeman zelf krijgt hard applaus wanneer hij de matroosjes die hem boeien onder handen neemt. En als de paarden zich na enkele heftige uitbarstingen weer in beweging zetten, roepen de omstanders: ‘Vive le Sauvage!’ Een vrouw roept erachteraan: ‘met respect’.

Op het bordes van het gemeentehuis komt Laurent Dubuisson intussen tijd te kort om alle media te woord te staan. Hij is historicus en naast zijn baan als hoofd van het toeristenbureau ook directeur van Maison des Géants in Aat, het museum waar het hele jaar door de reuzenfiguren te bewonderen zijn die tijdens de Ducasse door de straten worden gedragen.

Racistisch

Ja, Dubuisson begrijpt wel dat het uiterlijk van de Sauvage racistisch is, zegt hij. ‘Het is ook het product van het koloniale denken 150 jaar geleden. Maar inmiddels beleeft de gemeenschap van Aat de Sauvage helemaal niet als racistisch. Hij is de lieveling van de optocht en hij is die matrozen om hem heen ook de baas.’

De Sauvage maakt al 150 jaar onderdeel uit van de Ducasse-stoet. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Aat moet beter uitleggen wie de wildeman is, denkt Dubuisson. ‘En natuurlijk kan de figuur ook veranderen, de optocht is door de jaren heen steeds veranderd. Als geste aan de kritiek heeft de Sauvage vandaag ook even zijn boeien afgeworpen, om te laten zien dat hij werkelijk een vrij man is.’ De historicus van de reuzen vindt het vooral jammer dat de Panters enkele weken voor de Ducasse uit het niets die brief hebben gestuurd naar Unesco. ‘Dat is geen goede genuanceerde manier om een debat te voeren.’

In Brussel glimlacht Mouhad Reghif zondagmiddag wanneer hij de opmerkingen van Dubeuisson hoort. ‘Natuurlijk willen wij best praten’, zegt de woordvoerder van de Brusselse Panters. ‘Maar er is niet iets dat ons op andere gedachten kan brengen. De Sauvage is een racistische karikatuur en die moet verdwijnen.’ Het valt hem op dat hij vaak te horen krijgt dat de manier waarop hij zijn standpunt naar voren brengt niet goed is. ‘Eigenlijk zeggen ze: je hebt wel gelijk, maar zeg het op een andere manier. Maar juist door het hard te zeggen gebeurt er iets.’

Mensen kijken vanuit hun huis naar de Sauvage tijdens de optocht in Aat. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Om zijn nek draagt Reghif een Ducasse-koordje. Het bewijs dat hij die morgen echt in Aat is geweest. Het bezoek was van korte duur. ‘Ik werd herkend en op bevel van de burgemeester de gemeente uit gezet.’ Zijn verbanning uit het volksfeest is zonder meer illegaal, weet Reghif. ‘Als ik het zou aanvechten zou de rechter me daar gelijk in geven, maar daar heb ik het geld niet voor.’ Hij gaat wel aangifte doen van enkele bedreigingen die hij de afgelopen weken kreeg toegestuurd.

Aandacht

Bovenal is Reghif tevreden. Vanuit de hele wereld is er dit jaar aandacht voor de ‘blackface’ in Aat. En het belangrijkste is de brief die hij inmiddels heeft gekregen van Unesco. De onderdirecteur van Unesco onderstreept daarin dat het zeer tegen discriminatie en uitsluiting is. Ook verwijst hij naar het carnaval van Aalst dat de Unesco-status dreigt te verliezen vanwege een praalwagen dit jaar met Joodse karikaturen erop. Reghif heeft dus goede hoop dat de organisatie zich tegen de Sauvage zal keren.

Het is een scenario waar Jeffrey eerder op de dag al even zijn licht op heeft laten schijnen. ‘Als we moeten kiezen tussen Unesco en de Sauvage, is de keuze simpel’, zegt Jeffrey. ‘Er moet niets veranderen aan de Sauvage, ik denk dat bijna iedereen in Aat dat vindt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden