De Bijbel leert dat nepnieuws van alle tijden is

Het zijn seculiere tijden maar toch komt, als een soort kersttraditie, eind december altijd weer de vraag aan de orde of Jezus Christus inderdaad is geboren op Eerste Kerstdag 25 december. En ook of dit voorval zich echt voordeed in een stal met een kribbe, een os en een ezel te Bethlehem, in het jaar 0 anno Domini. Zeker nu 2017 de geschiedenis zal ingaan als het jaar van het fakenews, is de kwestie weer extra actueel. Niet voor niets kreeg rapper Jay-Z onlangs de halve VS over zich heen, nadat hij gezegd zou hebben dat Jezus fakenews was. Gelukkig voor alle geschokte gelovigen bleek juist dát fakenews - de situatie wordt steeds onoverzichtelijker.

In de Volkskrant nam Maarten Keulemans dit jaar de taak op zich Jezus' geboortedatum te factchecken. Hij stelde vast dat er in de evangeliën nergens een datum wordt genoemd, dat het eind december rond Bethlehem veel te koud is om schapen te hoeden. De barre reis van de zwangere Maria en haar timmerman Jozef van Nazareth naar Bethlehem vanwege de volkstelling heeft vermoedelijk ook niet plaatsgevonden. In december waren de wegen in Galilea onbegaanbaar, zelfs voor een ezel. Het was voortdurend code rood. Overigens was er voor zover bekend ook geen volkstelling.

Volgens VU-theoloog Cor Hoogerwerf is het geboorteverhaal van de vermeende godenzoon later toegevoegd aan de geschiedschrijving rond zijn persoon en lijkt het erg op de wonderverhalen die ook rond andere personen uit de oudheid (Alexander de Grote, keizer Augustus) de ronde doen. Dat Jezus werd geboren uit een maagd en zonder tussenkomst van een man acht Hoogerwerf met de kennis van nu ook onwaarschijnlijk.

'Eindconclusie: Jezus werd niet op 25 december geboren.' Sommige theologen houden 17 juni aan als juiste datum, maar niemand wil Kerst op 17 en 18 juni.

Met de ezel door Bethlehem in december: nepnieuws. Beeld anp

Ik woon tussen twee kerken, en op het carillon van de ene worden de hele dag vrolijke kerstliedjes gespeeld. Dat is fijn om in de juiste kerststemming te komen. Maar het lied Midden in de winternacht is dus wel getoonzet nepnieuws. Net als De herdertjes lagen bij nachte en In Bethlehem stal. De historische juistheid van het liedje over de drie wijzen uit het oosten kan ook sterk worden betwijfeld, evenals de verwijzingen naar de TomTom-ster die hen de weg zou hebben gewezen. Dat de ezel en de os naast de kribbe stonden te herkauwen is een op niets gebaseerd verzinsel en over Herodes' wrede kindermoord is evenmin iets overgeleverd.

Dat de verhalen over Jezus' geboorte - en ook die over de rest van zijn belevenissen - niettemin na al die eeuwen nog altijd de ronde doen, zegt iets over de kracht ervan. (Ook over de kracht van de herhaling). Ze laten ook zien dat het de mens niet zo heel veel uitmaakt of een verhaal waar is of niet. Er zijn nog altijd honderden miljoenen gelovigen die ervan uitgaan dat Jezus over water liep en bij wie je niet hoeft aan te komen met de kanttekening dat factchecking heeft uitgewezen dat dat onmogelijk is. Ook reserves bij Jezus' opstaan uit de dood en daaropvolgende miraculeuze hemelvaart kunnen rekenen op onbegrip.

De opvatting van de Amerikaanse schrijver en wetenschapper Joseph Campbell dat 'religie verkeerd begrepen mythologie is', snijdt hout. De twijfelende protestantse dominees van de zogenoemde Amsterdamse school, Nico ter Linden bijvoorbeeld, hebben op die visie gereageerd door te zeggen dat veel in het Nieuwe Testament beschreven voorvallen rond het leven van Jezus, en vooral die rond zijn dood, weliswaar niet echt zijn gebeurd, maar wel waar zijn. Een paradox die nog maar eens aantoont hoe ingewikkeld het begrip 'waar' is. Waar is heel vaak wat we wíllen dat waar is, omdat het ons geruststelt, behoedt voor wanhoop, verzoent met het leven, helpt.

Dat alleen 'gecheckt nieuws' de moeite waard is, is een moderne opvatting. Eeuwenlang ging het in verhalen helemaal niet om de zuivere waarheid, maar om het verspreiden van overtuigingen, interpretaties en inzichten. En ook om macht, beïnvloeding en manipulatie. Donald Trump staat niet in een nieuwe, maar juist in een oeroude traditie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden