InterviewMarijke van Hees

‘De bibliotheek is nu eenmaal een basisvoorziening’

Elke gemeente zou verplicht moeten zijn een openbare bibliotheekvoorziening aan te bieden. Dat schrijft de Raad voor Cultuur in een nieuw rapport. Marijke van Hees, voorzitter van de Raad voor Cultuur: ‘Het is misschien het pleidooi van de idealist, maar wij zeggen: de bibliotheek is nu eenmaal een basisvoorziening.’

Moeder en zoon zoeken naar het juiste boek in de bibliotheek van Wognum.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De cultuurraad was door de minister gevraagd om de Bibliotheekwet uit 2015 te evalueren. In deze wet zijn vijf brede doelstellingen voor bibliotheken in Nederland opgenomen, zoals het ter beschikking stellen van kennis en informatie, mensen in aanraking laten komen met literatuur en het organiseren van debatten en evenementen.

Maar, concludeert de raad, gemeenten zijn helemaal niet verplicht om deze doelstellingen te waarborgen. En in een politiek landschap waar gemeenten gebukt gaan onder begrotingstekorten sneuvelen bibliotheken soms als eerste. 

Zestien gemeenten hebben geen bibliotheek, schrijven jullie in het advies. Waar komt dat door?

‘Sommige van die gemeenten hebben wel een bibliotheek – maar er zijn in totaal zestien gemeenten in Nederland die niet aan alle functies uit de wet voldoen. Dus soms heeft een gemeente een locatie, maar wordt er nooit iets georganiseerd. Andere gemeenten hebben weer een bus die rondrijdt, of een commerciële bibliotheek – maar dat laatste jaagt inwoners weer op kosten en beperkt de toegankelijkheid. Op deze zestien plekken voldoet de bibliotheek dus niet geheel aan wat ze wettelijk moet bieden. Wat er ontbreekt, verschilt per gemeente.

‘Vijf jaar geleden waren dit nog tien gemeenten, dus het worden er steeds meer. Dit is een zorgwekkende ontwikkeling, maar niet zo ernstig als een andere tendens die we hebben waargenomen: over de gehele linie neemt het budget sterk af. Sinds 2010 is het gemeentebudget voor bibliotheken met 19 procent afgenomen, inclusief inflatiecorrectie.’

Hoe kan dit? Waar schiet de Bibliotheekwet tekort?

‘Met de Bibliotheekwet is er een politieke keuze gemaakt om bibliotheken beter te beschermen, maar zonder daarin een verplichting op te nemen voor gemeenten om deze voorziening in stand te houden.

‘Vervolgens zie je dat bij gemeenten waar budgettaire problemen zijn en het geld uit andere voorzieningen moet komen, regelmatig op bibliotheken bezuinigd wordt. De pijn van de decentralisatie in het sociaal domein, door de hoge kosten voor jeugdzorg bijvoorbeeld, is bij gemeenten soms zo groot, dat er dan maar bezuinigd wordt op cultuur. Dat vinden wij niet verstandig: een bibliotheek is een basisvoorziening. Die verplichting moet er komen.’

Uit onderzoek blijkt dat het aantal jongeren met een bibliotheekpas licht is toegenomen. Hoe valt dat te rijmen met de neergang die jullie constateren?

Bibliotheken maken veel werk van jongeren, vaak in samenwerking met scholen. De brug met het onderwijs is geslagen, daar lijkt het goed te gaan. Daar moet wel bij gezegd worden dat boeken op scholen niet altijd mee naar huis genomen kunnen worden. Dat is belangrijk – juist bij veel Nederlandse kinderen die thuis geen rijk gevulde boekenkast hebben.

‘Anderzijds zorgt de afname van bibliotheken en grotere spreiding dat het voor ouderen lastig is om de bibliotheek te bereiken. En een verschralend aanbod leidt ertoe dat bij volwassenen ook de interesse afneemt.’

Een van de punten in het advies is een verbeterde opleiding voor bibliothecarissen. Maar heel veel van de banen zijn wegbezuinigd en bibliotheken draaien op vrijwilligers. Is er wel werk voor die nieuwe bibliothecarissen?

‘De post waar je het makkelijkst op kunt bezuinigen is personeel, eenvoudiger dan boekenkasten bijvoorbeeld. Dus in dat opzicht heb je gelijk: er is minder werk. Maar voor ons is dat kip-ei. Want als je kunt laten zien dat een bibliotheek gebaat is bij goed opgeleid personeel, dan moet er meer budget voor zijn en dan komen er ook banen. Die cyclus moet op gang komen.

In de bibliotheek van Wognum krijgt een vrouw uitleg over de werking van haar tablet door een vrijwilliger van de bibliotheek.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

‘Een bibliotheek is meer dan een paar boekenkasten. Mensen komen er in aanraking met boeken, ze worden wegwijs gemaakt, er zijn educatieve programma’s, mensen maken kennis met literatuur, het is een plek van debat en ontmoeting… Het beleven van boeken is mensenwerk. En daar heb je gekwalificeerde mensen voor nodig.

Bovendien zie je nu dat een deel van de gekwalificeerde vrijwilligers in feite ontslagen personeel is dat als vrijwilliger is teruggekeerd. Dat is niet zoals het hoort.

In 2017 kwam er op voorstel van Lodewijk Asscher een subsidieregeling voor bibliotheken die dreigden te moeten sluiten. Hoe kijken jullie daar tegenaan?

‘Het is goed dat hier geld voor is vrijgemaakt. Tegelijkertijd is het kwetsbaar en niet alleen omdat het eenmalig is. Er ligt een verantwoordelijkheid bij de gemeenten, maar in dit geval is de Rijksoverheid bijgesprongen. Ik zou dat extra geld liever anders besteed zien, zoals het verbeteren van samenwerking, innovatie en nieuwe educatieve programma’s. 

Het is dus goed dat het geld er is gekomen, maar het is jammer dat het moet worden ingezet om bibliotheken overeind te houden waar het lokale draagvlak is uitgehold. Daar is de gemeente eigenlijk aan zet.’

Wat als gemeenten niets zien in deze verplichting? Niet omdat ze geen bibliotheek willen, maar omdat kiezen voor een bibliotheek betekent dat ze elders moeten schrappen, bijvoorbeeld op gesubsidieerde muzieklessen of buurtcentra. Moeten ze niet de ruimte hebben om zelf te kiezen tussen twee kwaden?

Wij zeggen: de bibliotheek is nu eenmaal een basisvoorziening. De vrijblijvendheid die nu bestaat, is naar ons idee niet in het belang van Nederland. Gemeenten moeten hierbij op hun verantwoordelijkheid worden gewezen.

Onderzoek heeft uitgewezen dat je jongeren uit lagere inkomensklassen en jongeren met een migratieachtergrond meer in de bibliotheek te vinden zijn dan andere leeftijdsgenoten. De bibliotheek vervult echt die functie, voor jong en oud.

Zeker met het laatste Pisa-rapport uit 2018 in het achterhoofd. In dit internationale onderzoek naar de vaardigheden van scholieren, scoorden Nederlandse leerlingen heel slecht op leesvaardigheid. Wij mogen het niet vanzelfsprekend vinden dat ten opzichte van andere landen om ons heen onze middelbare scholieren steeds minder lezen, daarmee ook minder taalvaardig worden en op die manier zelfs slechter functioneren in de maatschappij.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden