De bewijsstukken: Wie schoot MH17 neer?

Is het mogelijk de waarheid te achterhalen achter de aanslag op de Boeing van Malaysia Airlines? Hoewel Oekraïners en separatisten elkaar de schuld geven, wijzen diverse aanwijzingen in de richting van de pro-Russische rebellen. Een overzicht van mogelijke bewijsstukken.

Beeld ap

1 - Oekraïne wist van luchtdoelraketten

De MH17, onderweg van Schiphol naar Kuala Lumpur, vloog 10.058 meter boven Oost-Oekraïne toen het toestel donderdagavond werd neergeschoten. Dat is ietsje hoger dan de no-fly-zone van 32 duizend voet ofwel 9.754 meter die Oekraïne 14 juli heeft ingesteld. Dit vliegverbod is een verzwaring van het eerdere verbod van 26 duizend voet dat op 1 juli al werd afgekondigd. Uit die verzwaring leiden experts af dat Oekraïne informatie had over luchtdoelraketten die pro-Russische separatisten hebben bemachtigd. Er zijn twee redenen om aan te nemen dat het zou gaan om mobiele raketinstallaties van het type BUK:

1. in het Oost-Oekraïens grondgebied staan geen vaste lanceerinstallaties voor raketten en

2: van de mobiele installaties is die met BUK-raketten de enige die vliegtuigen hoger dan 10 kilometer kan bereiken. Omdat de separatisten niet over zulk zwaar wapentuig beschikken, zou dit door Rusland zijn geleverd, evenals de experts die nodig zijn om zo'n installatie te bedienen.

Een Buk-raketsysteem. Beeld afp

2 - Opstandelingen hebben raketten

De Russische ultranationalist Sergej Koerginjan zegt in een video dat terroristische rebellen BUK-raketten hebben buitgemaakt en dat die in gereedheid worden gebracht. De video werd op 14 juli op internet geplaatst; drie dagen voor de aanslag op toestel MH17. In die video zegt Koerginjan onder meer dat 'onze getalenteerde technici de BUK-raketbatterij die zij op de Oekraïense bandieten hebben veroverd binnenkort zullen repareren. Of ze hebben die al gerepareerd'. De video was vanaf 14 juli op YouTube te zien. Gisteravond om 19.00 uur is hij verwijderd.

Een opstandeling houdt journalisten tegen. Beeld afp

3 - Rebellen pochen op Twitter

Nadat het neergeschoten toestel een civiele vlucht van Malaysia Airlines bleek te zijn, ontkenden de rebellen op alle mogelijke manieren daarbij betrokken te zijn. Enkele uren eerder pochten zij echter op Twitter over een Oekraïens militair vrachtvliegtuig dat ze zouden hebben neergehaald. Op het Twitter-account van separatistenleider Igor Strelkov stond de tekst: 'Bij Torez hebben we zojuist een Antonov-26 neergeschoten. We hadden ze toch gewaarschuwd: niet in ons luchtruim vliegen.' Pas nadat bekend werd dat er een passagiersvliegtuig was getroffen, werd de tweet verwijderd en namen de separatisten afstand van de uitlating. Ook ontkennen de opstandelingen dat ze over wapens beschikken die een toestel kunnen neerhalen dat hoger vliegt dan 10 kilometer. Maar eind juni schreven zij op Twitter dat ze een luchtverdedigingsbasis van het Oekraïense leger hadden ingenomen waarbij een BUK-lanceerinstallatie was buitgemaakt. Die kan vliegtuigen tot 20 kilometer hoogte neerschieten.

4 - Blog Oekraïense minister

De Oekraïense minister van Binnenlandse Zaken Arsen Avakov schrijft op zijn Facebookpagina dat de mobiele BUK-raketinstallatie in de nacht van donderdag op vrijdag, kort na de aanslag, over de grens naar Rusland is gesmokkeld.

Onderzoekers van de aanslag zullen nagaan hoe de minister aan deze informatie komt - dat schrijft hij er niet bij. De Russische president Poetin noemt de aanslag een 'tragedie', maar wijst vooralsnog geen schuldige aan.

5 - Waar kwam de raket vandaan?

Amerikaanse inlichtingendiensten zeggen een elektronisch signaal te hebben onderschept, vlak voordat de MH17 werd neergeschoten, dat 'duidelijk' afkomstig is van het radarsysteem in een BUK-raketlanceerinstallatie op grondgebied waarover opstandelingen de scepter zwaaien. Het radarsysteem was niet aangesloten op een groot luchtverdedigingssysteem waarmee de aard van een vliegtuig is te zien. Dat zou de reden zijn waarom het passagiersvliegtuig van Malaysia Airlines per abuis voor een militair Oekraïens vrachttoestel is aangezien. Het Russische ministerie van Defensie beweert hetzelfde radarsignaal te hebben waargenomen, vlak voor de aanslag, maar dit zou afkomstig zijn van een BUK-raketinstallatie 30 kilometer ten zuiden van de stad Donetsk, dat door de Oekraïeners wordt beheerst. Zolang de Amerikanen en Russen weigeren de GPS-coördinaten van de lanceerinstallatie te openbaren, is niet duidelijk welke partij de waarheid vertelt. Experts noemen de afwikkeling van de vliegramp dan ook een 'informatie-' of 'propaganda-oorlog', waarin elke partij een versie vertelt van de waarheid zoals die hem het beste uitkomt.

Beeld reuters

6 - Raketresten kunnen uitsluitsel geven

Omdat de zwarte doos naar verwachting weinig informatie over de aanslag biedt, is forensisch bewijs noodzakelijk om te bepalen wie de aanslag heeft gepleegd. Dat bewijs zal moeten worden gevonden in de vorm van resten van de raket tussen de brokstukken van het vliegtuig. Als blijkt dat het om een Russische raket gaat, heeft president Poetin een groot internationaal probleem. Tot dusver zegt hij geen invloed op de opstandelingen te kunnen uitoefenen. Raketresten zouden die bewering kunnen ontkrachten en duiden op een oorlogshandeling en een daad van agressie tegen de menselijkheid.

7 - Opnamen afgeluisterd gesprek

De Oekraïense veiligheidsdienst SBU zegt telefoongesprekken tussen pro-Russische separatisten te hebben onderschept. Op de geluidsopname is te horen hoe een man genaamd 'Major' vertelt dat het neergeschoten vliegtuig geen militair vrachtvliegtuig, maar een passagiersvliegtuig is, met 'heel veel dode vrouwen en kinderen' als gevolg. Het is een vergissing, de mannen vloeken. Op de sociale media woedt een discussie over de echtheid van de opnamen. Communicatie-experts twijfelen niet aan de authenticiteit: het stond zo snel op het internet dat het niet gekunsteld kan zijn. Beweringen dat de opname al op het internet stond voordat het toestel van Malaysia Airlines was neergeschoten, zouden ook niet kloppen: dat zou betekenen dat de daders wisten dat ze zich gingen vergissen in het doelwit.

Fragment uit een telefoongesprek dat de Oekraïense geheime dienst heeft afgeluisterd en dat tussen een pro-Russische separatist en een Russische officier gevoerd zou zijn.

Stem van een man die 'Greek' wordt genoemd: 'En? Wat hebben we?'

Stem van de 'Major': 'Dit was honderd procent een burgervliegtuig.'

Greek: 'Zijn er veel mensen bij betrokken?'

Major: 'Fuck. De brokstukken vielen precies in bewoond gebied.'

Greek: 'Wat voor type vliegtuig?'

Major: '(...) Ik kijk nu alleen waar de eerste lichamen zijn gevallen. Er zijn hier resten van hoekbeugels, stoelen en lichamen.'

Greek: 'Aha. En wapens?'

Major: 'Helemaal niets. Civiele spullen, medische rommel, handdoeken, toiletspullen.'

Greek: 'Nog documenten?'

Major: 'Ja. Van een Indonesische student. Van de Thompson University.' [vloekt]

8 - Cockpitgesprekken vertellen niet alles

Het is zeer de vraag of de 'zwarte doos' (meerdere opnameapparaten uit het neergeschoten toestel) bewijs kan leveren van wat er is gebeurd. Volgens de internationale luchttransportassociatie, IATA, levert een zwarte doos alleen informatie over gesprekken en systemen aan boord van een vliegtuig en niet over externe factoren. Bovendien zien piloten een raket niet aankomen: de BUK-installatie schiet projectielen met een lengte van 5,5 meter af met een snelheid van 3.000 kilometer per uur; drie keer zo snel als het passagiersvliegtuig dat is geraakt. Rebellen claimen 8 van de 12 zwarte dozen te hebben gevonden en zeggen dat ze die door Russische experts zullen laten onderzoeken. De Russische regering zegt de dozen niet te zullen aannemen; internationale afspraken (ICAO) schrijven voor dat het land waar een toestel is verongelukt verantwoordelijk is voor het onderzoek naar de zwarte dozen. Als dat land niet over de benodigde expertise beschikt, worden de dozen doorgaans naar het land gestuurd waar ze zijn geproduceerd. In dit geval is dat Amerika.

9 - Eerder toestellen neergeschoten

Het feit dat de pro-Russische separatisten in Oost-Oekraïne al meerdere vliegtuigen en helikopters hebben neergeschoten, maakt het volgens deskundigen aannemelijk dat zij ook de dader van de aanslag op de MH17 zijn. Drie dagen geleden meldde het Oekraïense leger dat de rebellen een Antonov-26 transporttoestel van 'buitengewoon grote hoogte' hebben neergeschoten. Het feit dat separatisten niet over zulk zwaar wapentuig beschikken, zou duiden op Russische betrokkenheid bij de aanslag. Rusland zou niet alleen de BUK-raketinstallatie hebben geleverd, maar ook de experts die zo'n installatie kunnen bedienen. Omdat de separatisten niet over vliegtuigen beschikken, is het onwaarschijnlijk dat Oekraïners daarop zouden schieten en de MH17 hebben neergehaald.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.