De bewegende Fiep

In een Amsterdams herenhuis brengen dertien tekenaars Fiep Westendorps katten Pim en Pom tot leven, voor de eerste lange Nederlandse animatiefilm in 30 jaar. Best lastig nog; er moet letterlijk en figuurlijk diepte in.

Zo maak je een badkamer voor de nieuwe Nederlandse animatiefilm Pim & Pom, Het Grote Avontuur: het dressoir en de spiegel neem je uit Otje, de wasmand van Jip en Janneke en het bad komt ten slotte uit de oude zwart-wittekeningen van Pim en Pom. Regisseur Gioia Smid: 'Ik vraag me altijd af: hoe zou Fiep het gedaan hebben?'


Fiep Westendorp (1916-2004) was een van de belangrijkste Nederlandse naoorlogse illustratoren. Ze is vooral bekend van haar samenwerking met schrijfster Annie M.G. Schmidt (1912-1995), voor wie ze de silhouetten van Jip en Janneke ontwierp en het kraanwagentje van Pluk van de Petteflet.


Tussen 1958 en 1968 maakte Westendorp de tekeningen van de bevriende poezen Pim en Pom. Schrijfster Mies Bouhuys (1927-2008) bedacht de verhaaltjes over haar eigen katten. De verhaatjes met tekeningen werden wekelijks gepubliceerd op de kinderpagina van Het Parool.


Volgend jaar komt een film uit over de poezen, Pim & Pom, Het Grote Avontuur. Het is de eerste lange getekende Nederlandse animatiefilm in dertig jaar. Het Filmfonds kende onlangs 350 duizend euro subsidie toe.


In een herenhuis in Amsterdam-Zuid is een team van dertien animatoren druk aan het schetsen, tekenen en kleuren. De film is geheel in de oorspronkelijke stijl van Fiep Westendorp. De animatoren beschikken daarom over een database van meer dan zesduizend tekeningen.


Dus als ze een auto nodig hebben, nemen ze er een uit Pluk van de Petteflet. Die auto wordt met de hand nagetekend in de computer. Het animeren (laten bewegen) gebeurt met speciale software.


Regisseur Gioia Smid (58) overziet of alles stijlgetrouw is. 'De tekeningen van Fiep zijn heel grafisch, met mooie strakke lijnen', beschrijft ze. 'Ze maakte van alles haar eigen karikaturen. Niemand zou bijvoorbeeld een stoel, auto of kind tekenen zoals zij. Ze heeft een eigen beeldtaal ontwikkeld.'


Smid beheert de nalatenschap van Fiep Westendorp. Met heruitgaven en nieuwe producties wil ze het werk van de tekenares levend houden. Tussen 2008 en 2011 produceerde ze een animatieserie over Pim en Pom, die dagelijks te zien is op kinderzender Nickelodeon.


Zelf kan Smid niet tekenen of animeren. Daarom werkt ze nauw samen met hoofdanimator en artdirector Marieke van Middelkoop (33). Aan haar de taak Smids ideeën en aanwijzingen naar het scherm te vertalen.


Ze maken zo veel mogelijk gebruik van bestaand materiaal, maar moeten ook nieuwe karakters en objecten ontwerpen. Bijvoorbeeld de andere katten die Pim en Pom in de film tegenkomen. Van Middelkoop: 'Op een gegeven moment weet je ongeveer hoe Fiep poezen tekende. Dan ga je daarop variëren. Eéntje maak je bijvoorbeeld heel dik. Of je laat er een scheel kijken.' Twee karakters baseerde ze op haar eigen poezen.


De figuurtjes van Fiep Westendorp laten bewegen is een lastig karwei. Alles is plat en diepte ontbreekt. Zo kunnen Pim en Pom zichzelf niet met de voorpoten over de kop strijken, zoals poezen veel doen. De lijnen gaan dan door elkaar lopen. 'Dan is het de kunst om andere houdingen te bedenken met dezelfde expressie', zegt Van Middelkoop.


Die 'body language' is voor de poezen in de film cruciaal. Ze hebben namelijk geen bewegende mondjes en daarom minder gezichtsexpressie. De poezen gebruiken daarom net als echte katten lichaamstaal, zoals platte oortjes als ze bang of verdrietig zijn of zwaaiende staarten bij opwinding.


Maar het kleinste detail kan afbreuk doen aan Westendorps stijl. 'Gèt nee, nu lijkt het net of-ie een kunstgebitje in heeft', zegt Smid, terwijl ze meekijkt met een van de animatoren.


Vooral bewegende monden voor de menselijke karakters blijken delicaat. 'Fiep vond mondjes tekenen ook lastig. Een kwestie van veel uitproberen en goed naar haar tekeningen kijken.'


Hetzelfde geldt voor de kleurspoeling die de zwart-witwereld van toen heeft gekregen. Ook hiervoor lieten de makers zich inspireren door origineel materiaal. Er is gekozen voor een concept met kleurvlakken dat Smid zag op het omslag van het boekje Huishoudpoëzie, geschreven door Annie M.G. Schmidt en geïllustreerd door Fiep Westendorp.


Een aflevering van de serie duurde vijf minuten. De film moet kinderen tussen de drie en zeven jaar meer dan een uur gaan boeien. 'Dat vereist een andere spanningsboog.'


Over het verhaal wil Smid nog niet veel kwijt, behalve dat Pim en Pom van huis raken en hun oude stek proberen terug te vinden. Onderweg beleven ze allerlei avonturen.


Fiona van Heemstra schreef met Tingue Dongelmans het scenario. Georgina Verbaan, die in de serie alle stemmen deed, spreekt het karakter van Pim en het baasje van de poezen, 'de vrouw', in. De andere stemmen die de liedjes inzingen zijn nog geheim.


Volgens Smid schuwt een onderhoudende kinderfilm 'grote thema's' niet. Dat kunnen vrolijke onderwerpen zijn als vriendschap en onvoorwaardelijke liefde, maar ook gemis en verdriet. 'Kinderen kennen die emoties ook, dus dat hoef je niet te mijden. Maar tegelijk laten we ook zien dat het leven mooi en leuk is.'


Ondanks die gelaagdheid moet de film geen 'emotionele rollercoaster' worden. Smid: 'Als je sommige animatieseries ziet... Als je nog geen adhd had, krijg je het er wel van. Bij Nickelodeon noemen ze ons ook altijd het rustpunt.'


Spreekt Westendorps werk kinderen van nu nog wel aan? 'De wereld van kinderen is niet aan tijd gebonden', vindt Smid. Daarom hoeven er ook geen moderne attributen als iPads in de film. 'In de serie hadden we wel een telefoon, maar dan zo'n oude bakkelieten zoals Fiep getekend had.'


De tekeningen van Pim en Pom werden toevallig door de hulp van Westendorp teruggevonden in het badkamerkastje. Juist dat ze een beetje vergeten waren, maakt Pim en Pom geschikt voor een film, denkt Smid. 'Ik kon met een schone lei beginnen. Bij Jip en Janneke heeft iedereen al een idee hoe het was. Als je daar te veel van afwijkt, stuit je op verzet.'


Smid raakte in 1983 bevriend met Fiep Westendorp. Ze maakte een tentoonstelling over het werk van Annie M.G. Schmidt en wilde daarvoor illustraties van Westendorp gebruiken. Vanaf 2000 begon Smid met het archiveren van de tekeningen, die verspreid door de woning van de tekenares lagen. Voor haar dood in 2004 wees Westendorp Smid aan als conservator. Zij deed het werk jarenlang met haar man Hans van der Voort. Hij overleed vorig jaar.


Smid hoopt dat de Pim en Pom-film de Nederlandse lange animatie een impuls geeft. Want anders dan de korte animatiefilm en de gewone kinderfilm is het daarmee niet best gesteld. De laatste avondvullende getekende animatiefilm, Als je begrijpt wat ik bedoel, met Marten Toonders Ollie B. Bommel, dateert uit 1983. Ondanks 500 duizend bezoekers kreeg die nooit een opvolger vanwege de hoge kosten.


De digitale revolutie heeft die flink teruggebracht. Ook geeft het Filmfonds sinds kort jaarlijks een bijdrage aan één lange Nederlandse animatiefilm. Begin dit jaar kwam Nijntje de film uit, met kleipoppetjes, geheel met de computer in 3d geanimeerd. Maar het blijft duur. Daarom werd Nijntje grotendeels in het goedkope Letland gemaakt.


Smid vindt het belangrijk dat Pim & Pom, Het Grote Avontuur in zijn geheel in Nederland wordt geproduceerd. En niet alleen vanwege de werkgelegenheid. 'Deze film kan alleen door Nederlandse animatoren worden gemaakt. Om Fiep te snappen moet je ermee zijn opgegroeid. Haar werk maakt deel uit van onze cultuur.'


Extra: Pim & Pom-mokken

Voor de film Pim & Pom, Het Grote Avontuur zijn de lunchboxen, bekers, schriftjes en etuis al in de maak. 'Het hoort erbij. De subsidie dekt slechts eenderde van de productiekosten', zegt regisseur Gioia Smid. Zij is ook directeur van Fiep Amsterdam bv, dat licenties uitgeeft voor commercieel gebruik van Westendorps tekeningen. Bekend is de Jip en Janneke-lijn van de Hema. De winst gaat naar de Fiep Westendorp Foundation, die beurzen verstrekt aan talentvolle jonge illustratoren en workshops organiseert voor kansarme kinderen. De kwaliteit van de merchandise wordt scherp in de gaten gehouden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden